📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "घर" के ४३ परिणाम
अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.३.२० — दिग्वर्गः
अवश्यायस्तु नीहारस्तुषारस्तुहिनं हिमम् ।प्रालेयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥
ओस/पाले के नाम — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका। बर्फ़ के समूह को हिमानी, हिमसंहति कहते हैं।
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश २.२.४ — पुरवर्गः
भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्न्यस्तकीकसम् ।गृहं गेहोदवसितं वेश्म सद्म निकेतनम् ॥
दीवार — भित्ति (स्त्री॰), कुड्य; जिसके भीतर हड्डी आदि डाली गई हो — एडूक। घर के नाम — गृह, गेह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्, निकेतन —
अमरकोश २.२.५ — पुरवर्गः
निशान्तवस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् ।गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥
घर के और नाम — निशान्त, वस्त्य, सदन, भवन, आगार, मन्दिर, गृह (पुं॰ बहुवचन में), निकाय्य, निलय, आलय।
अमरकोश २.२.६ — पुरवर्गः
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनं त्विदम् ।चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ॥
निवास/कक्ष — वास, कुटी (पुं॰/स्त्री॰), शाला, सभा; चार शालाओं (कक्षों) वाला आमने-सामने का भवन — संजवन, चतुःशाल; मुनियों की कुटिया — पर्णशाला, उटज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.८ — पुरवर्गः
मठश्छात्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम् ।गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् ॥
विद्यार्थियों आदि का निवास — मठ; मदिरालय — गंजा, मदिरागृह; घर का भीतरी भाग (शयनकक्ष) — गर्भागार, वासगृह; प्रसूति-गृह — अरिष्ट, सूतिकागृह।
अमरकोश २.२.१९ — पुरवर्गः
संमार्जनी शोधनी स्यात्सङ्करोऽवकरस्तथा ।क्षिप्ते मुखं निःसरणं संनिवेशो निकर्षणम् ॥
झाड़ू — सम्मार्जनी, शोधनी; कूड़ा — संकर, अवकर; घर का प्रवेश-निकास मार्ग — मुख, निःसरण; घर की बनावट से घिरा क्षेत्र — संनिवेश, निकर्षण।
अमरकोश २.२.२० — पुरवर्गः
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।ग्रामान्तमुपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥
गाँव — संवसथ, ग्राम (समानार्थक); घर बनाने की भूमि — वेश्मभू, वास्तु (पुं॰/नपुं॰); गाँव की सीमा के पास का भाग — ग्रामान्त, उपशल्य; सीमा — सीमा, सीमन् (दोनों स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.२ — वनौषधिवर्गः
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् ।अमात्यगणिकागेहोपवने वृक्षवाटिका ॥
मनुष्य द्वारा लगाया गया वन — आराम, उपवन; मन्त्रियों और गणिकाओं के घर का उपवन — वृक्षवाटिका।
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.४.१५८ — वनौषधिवर्गः
वास्तुकं शाकभेदाः स्युर्दूर्वा तु शतपर्विका ।सहस्रवीर्याभार्गव्यौ रुहानन्ताथ सा सिता ॥
बथुआ (वास्तुक) — ये सब साग के भेद हैं। दूब के नाम — दूर्वा, शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता। और वह सफ़ेद दूब —
अमरकोश २.५.४६ — सिंहादिवर्गः
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते ॥
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.९ — मनुष्यवर्गः
समाः स्नुषाजनीवध्वश्चिरिण्टी तु सुवासिनी ।इच्छावती कामुका स्याद्वृषस्यन्ती तु कामुकी ॥
बहू (पुत्र की पत्नी) — स्नुषा, जनी, वधू। पिता के घर रहने वाली युवती — चिरिण्टी, सुवासिनी। (धन आदि की) इच्छा वाली — इच्छावती, कामुका; कामातुर स्त्री — वृषस्यन्ती, कामुकी।
अमरकोश २.६.१८ — मनुष्यवर्गः
सैरन्ध्री परवेश्मस्था स्ववशा शिल्पकारिका ।असिक्नी स्यादवृद्धा या प्रेष्यान्तःपुरचारिणी ॥
दूसरे के घर में रहकर भी स्वतन्त्र रहने वाली, शिल्प (शृंगार आदि) करने वाली स्त्री — सैरन्ध्री। अन्तःपुर में काम करने वाली युवा दासी — असिक्नी।
अमरकोश २.६.२६ — मनुष्यवर्गः
अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चासतीसुतः ।कौलटेरः कौलटेयो भिक्षुकी तु सती यदि ॥
कुलटा स्त्री का पुत्र — बान्धकिनेय, बन्धुल, असतीसुत, कौलटेर, कौलटेय। और यदि (भिक्षा के लिये घर-घर घूमने वाली) भिक्षुकी सती हो, तो —
अमरकोश २.६.३८ — मनुष्यवर्गः
दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च तौ ।गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्बं च कललोऽस्त्रियाम् ॥
पति-पत्नी का जोड़ा — दम्पती, जम्पती, जायापती, भार्यापती। गर्भ की झिल्ली — गर्भाशय, जरायु। भ्रूण का आरम्भिक रूप — उल्ब, कलल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.९७ — मनुष्यवर्गः
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमलकाश्चूर्णकुन्तलाः ।ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्षः शिखण्डकः ॥
बालों का समूह — कैशिक, कैश्य। घुँघराले बाल — अलक, चूर्णकुन्तल; माथे पर लटकते घुँघराले बाल — भ्रमरक। बालकों की कनपटी की लटें (चोटी) — काकपक्ष, शिखण्डक।
अमरकोश २.६.१११ — मनुष्यवर्गः
हंसकः पादकटकः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका ।त्वक्फलकृमिरोमाणि वस्त्रयोनिर्दश त्रिषु ॥
पैरों का कड़ा — हंसक, पादकटक। घुँघरू — किंकिणी, क्षुद्रघण्टिका। वस्त्र के स्रोत — छाल, फल (कपास), कीड़े (रेशम), रोएँ (ऊन)। (आगे के) दस शब्द तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश २.६.१२१ — मनुष्यवर्गः
अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि ।प्रतिसीरा जवनिका स्यात्तिरस्करिणी च सा ॥
चँदोवा (वितान) — वितान (पुं॰/नपुं॰), उल्लोच। कपड़े का घर (तम्बू) — दूष्य, वस्त्रवेश्म। पर्दा — प्रतिसीरा, जवनिका, तिरस्करिणी।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.२१ — ब्रह्मवर्गः
यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः ।दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः ॥
यूप का अग्रभाग — तर्म। (मथकर) आग निकालने की लकड़ी — अरणि (पुं॰/स्त्री॰)। दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय — ये तीन (यज्ञ की) अग्नियाँ हैं।
अमरकोश २.७.३६ — ब्रह्मवर्गः
स्युरावेशिक आगन्तुरतिथिर्ना गृहागते ।प्राघूर्णिकः प्राघूणकश्चाभ्युत्थानं तु गौरवम् ॥
घर आए व्यक्ति — आवेशिक, आगन्तु, अतिथि (पुं॰)। पाहुना — प्राघूर्णिक, प्राघूणक। (अतिथि के आने पर) उठकर सम्मान देना — अभ्युत्थान, गौरव।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.९.१९ — वैश्यवर्गः
स्याद्यावकस्तु कुल्माषश्चणको हरिमन्थकः ।द्वौ तिले तिलपेजश्च तिलपिञ्जश्च निष्फले ॥
अधपका जौ/घुघरी — यावक, कुल्माष। चना — चणक, हरिमन्थक। तेल-रहित (खोखले) तिल — तिलपेज, तिलपिंज।
अमरकोश २.९.१११ — वैश्यवर्गः
गोलोमी भूतकेशो ना पत्राङ्गं रक्तचन्दनम् ।त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं त्रिफला तु फलत्रिकम् ॥
भूतकेशी (एक औषधि) — गोलोमी, भूतकेश (पुं॰)। लाल चन्दन — पत्रांग, रक्तचन्दन। सोंठ-पीपल-काली मिर्च का योग — त्रिकटु, त्र्यूषण, व्योष। हरड़-बहेड़ा-आँवला का योग — त्रिफला, फलत्रिक।
अमरकोश २.१०.३३ — शूद्रवर्गः
व्रश्चनः पत्रपरशुरेषिका तूलिका समे ।तैजसावर्तनी मूषा भस्त्रा चर्मप्रसेविका ॥
(सुनार की) छेनी — व्रश्चन, पत्रपरशु। (सोने की परख/चित्र की) सलाई/कूँची — एषिका, तूलिका। धातु गलाने की घरिया — तैजसावर्तनी, मूषा। धौंकनी — भस्त्रा, चर्मप्रसेविका।
अमरकोश २.१०.४४ — शूद्रवर्गः
धूर्तोऽक्षदेवी कितवोऽक्षधूर्तो द्यूतकृत्समाः ।स्युर्लग्नकाः प्रतिभुवः सभिका द्यूतकारकाः ॥
जुआरी — धूर्त, अक्षदेवी, कितव, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्। ज़मानतदार — लग्नक, प्रतिभू। जुआघर का मालिक — सभिक, द्यूतकारक।
अमरकोश ३.१.७० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अरालं वृजिनं जिह्ममूर्मिमत्कुञ्चितं नतम् ।आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि ॥
टेढ़ा — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, नत, आविद्ध, कुटिल, भुग्न, वेल्लित, वक्र।
अमरकोश ३.२.३० — सङ्कीर्णवर्गः
संवीक्षणं विचयनं मार्गणं मृगणा मृगः ।परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनम् ॥
खोज — संवीक्षण, विचयन, मार्गण, मृगणा, मृग। आलिंगन — परिरम्भ, परिष्वंग, संश्लेष, उपगूहन।
अमरकोश ३.३.५७ — नानार्थवर्गः
हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या ।त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः ॥
हरिणी — हिरनी, सोने की प्रतिमा, हरे रंग वाली (और एक छन्द)। हरिण — पीला-सफ़ेद रंग (तीनों लिङ्ग; हिरण भी)। स्थूणा — घर का खम्भा भी (लोहे की मूर्ति भी)।
अमरकोश ३.३.५९ — नानार्थवर्गः
करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे द्रविणं तु बलं धनम् ।शरणं गृहरक्षित्रोः श्रीपर्णं कमलेऽपि च ॥
करेणु — हथिनी (स्त्री॰); हाथी (पुं॰ में)। द्रविण — बल, धन। शरण — घर, रक्षक। श्रीपर्ण — कमल भी (एक वृक्ष भी)।
अमरकोश ३.३.१२१ — नानार्थवर्गः
क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके ।मन्देऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे ॥
वितान (पुं॰/नपुं॰) — यज्ञ, विस्तार (और चँदोवा); तुच्छ, मन्द (तीनों लिङ्ग)। केतन — कार्य, ध्वज, निमन्त्रण (और घर)।
अमरकोश ३.३.१३१ — नानार्थवर्गः
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः ।गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे ॥
क्रन्दन — रोना, ललकारना। वर्ष्म — शरीर, माप (ऊँचाई)। धाम — घर, शरीर, कान्ति, प्रभाव। चौराहे के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१५० — नानार्थवर्गः
उष्णोऽपि घर्मचेष्टालङ्कारे भ्रान्तौ च विभ्रमः ।गुल्मारुक्स्तम्बसेनाश्च जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः ॥
उष्ण — गर्मी (ग्रीष्म) भी (गरम, फुर्तीला भी)। विभ्रम — (स्त्रियों की) विलास-चेष्टा, भ्रम। गुल्म — (पेट का) रोग, झाड़ी, सेना की एक टुकड़ी। जामि — बहन, कुलवधू।
अमरकोश ३.३.१५४ — नानार्थवर्गः
तुरङ्गगरुडौ तार्क्ष्यौ निलयापचयौ क्षयौ ।श्वशुर्यौ देवरश्यालौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ ॥
तार्क्ष्य — घोड़ा, गरुड़। क्षय — घर, नाश। श्वशुर्य — देवर, साला। भ्रातृव्य — भतीजा, शत्रु।
अमरकोश ३.३.१६३ — नानार्थवर्गः
वीर्यं बले प्रभावे च द्रव्यं भव्ये गुणाश्रये ।धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽग्नौ भाग्यं कर्मशुभाशुभम् ॥
वीर्य — बल, प्रभाव (और शुक्र)। द्रव्य — योग्य/शुभ, गुणों का आधार (पदार्थ; और धन)। धिष्ण्य — स्थान, घर, नक्षत्र, अग्नि। भाग्य — (पूर्वजन्म का) शुभ-अशुभ कर्म।
अमरकोश ३.३.१९२ — नानार्थवर्गः
पुरोऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम् ।मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥
अग्र — आगे, अधिक, ऊपर (और सिरा)। पुर, मन्दिर — घर, नगर। राष्ट्र (पुं॰/नपुं॰) — देश, उपद्रव।
अमरकोश ३.३.२१४ — नानार्थवर्गः
मूर्खेऽर्भकेऽपि बालः स्याल्लोलश्चलसतृष्णयोः ।कुलं गृहेऽपि तालाङ्के कुबेरे चैककुण्डलः ॥
बाल — मूर्ख, बालक (और बाल/केश)। लोल — चंचल, लालची। कुल — घर भी (वंश भी)। एककुण्डल — बलराम (ताड़ के ध्वज वाले), कुबेर।
अमरकोश ३.३.२४८ — नानार्थवर्गः
ओकः सद्माश्रयश्चौकाः पयः क्षीरं पयोऽम्बु च ।ओजो दीप्तौ बले स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये ॥
ओकस् (नपुं॰) — घर; ओकस् (पुं॰) — आश्रय। पयस् — दूध, जल। ओजस् — कान्ति, बल। स्रोतस् — इन्द्रिय, नदी का प्रवाह।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।
अमरकोश ३.५.३८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
ऊर्मिर्वराटकः स्वातिर्वर्णको झाटलिर्मनुः ।मूषा सृपाटी कर्कन्धूर्यष्टिः शाटी कटी कुटी ॥
(स्त्री॰/पुं॰ दोनों —) ऊर्मि (लहर), वराटक (कौड़ी), स्वाति (नक्षत्र), वर्णक, झाटलि, मनु, मूषा (घरिया), सृपाटी, कर्कन्धू (बेर), यष्टि (लाठी), शाटी (साड़ी), कटी (कमर), कुटी (झोंपड़ी)।