📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "घात" के २४ परिणाम
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.६.९ — शब्दादिवर्गः
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ।उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान् ॥
मुकदमा/विवाद — विवाद, व्यवहार; बात का आरम्भ — उपन्यास, वाङ्मुख; भूमिका — उपोद्घात, उदाहार; सौगन्ध — शपन, शपथ (पुं॰)।
अमरकोश १.९.२ — नरकवर्गः
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः ।प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥
संघात, कालसूत्र आदि (नरक के और भेद हैं)। नरक के प्राणी — नारक, प्रेत। नरक की नदी — वैतरणी। दरिद्रता/अशुभता — अलक्ष्मी, निरृति।
अमरकोश १.१०.१९ — वारिवर्गः
क्षुद्राण्डमत्स्यसङ्घातः पोताधानमथो झषाः ।रोहितो मद्गुरः शालो राजीवः शकुलस्तिमिः ॥
अण्डों से निकली छोटी मछलियों का समूह — पोताधान। मछलियों के भेद — रोहित, मद्गुर, शाल, राजीव, शकुल, तिमि —
अमरकोश २.४.२४ — वनौषधिवर्गः
आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णकाः ।स्युर्जम्बीरे दन्तशठजम्भजम्भीरजम्भलाः ॥
अमलतास के और नाम — आरेवत, व्याधिघात, कृतमाल, सुवर्णक। जंभीरी नींबू के नाम — जम्बीर, दन्तशठ, जम्भ, जम्भीर, जम्भल।
अमरकोश २.५.४२ — सिंहादिवर्गः
स्तोमौघनिकरव्रातवारसङ्घातसञ्चयाः ।समुदायः समुदयः समवायश्चयो गणः ॥
समूह के और नाम — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय, समुदय, समवाय, चय, गण।
अमरकोश २.६.७३ — मनुष्यवर्गः
तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ पुमान्पार्ष्णिस्तयोरधः ।जङ्घा तु प्रसृता जानूरुपर्वाष्ठीवदस्त्रियाम् ॥
टखने — घुटिका, गुल्फ (पुं॰); उनके नीचे एड़ी — पार्ष्णि। पिंडली — जंघा, प्रसृता। घुटना — जानु, ऊरुपर्व, अष्ठीवत् (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.११ — क्षत्रियवर्गः
द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥
शत्रु के और नाम — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, पर, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.८.८४ — क्षत्रियवर्गः
कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ ।कोटिरस्याटनी गोधातले ज्याघातवारणे ॥
कपिध्वज (अर्जुन) का धनुष — गाण्डीव, गाण्डिव (पुं॰/नपुं॰)। धनुष का सिरा — कोटि, अटनी। प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) — गोधा, तल।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.८.९२ — क्षत्रियवर्गः
द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः ।स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥
कुल्हाड़ी/फरसा — कुठार, स्वधिति, परशु (पुं॰/स्त्री॰), परश्वध। छुरी — शस्त्री, असिपुत्री, छुरिका, असिधेनुका।
अमरकोश २.८.१०५ — क्षत्रियवर्गः
सम्प्रहाराभिसम्पातकलिसंस्फोटसंयुगाः ।अभ्यामर्दसमाघातसंग्रामाभ्यागमाहवाः ॥
युद्ध के और नाम — सम्प्रहार, अभिसम्पात, कलि, संस्फोट, संयुग, अभ्यामर्द, समाघात, संग्राम, अभ्यागम, आहव।
अमरकोश २.८.११४ — क्षत्रियवर्गः
निस्तर्हणं निहननं क्षणनं परिवर्जनम् ।निर्वापणं विशसनं मारणं प्रतिघातनम् ॥
वध के और नाम — निस्तर्हण, निहनन, क्षणन, परिवर्जन, निर्वापण, विशसन, मारण, प्रतिघातन —
अमरकोश २.८.११५ — क्षत्रियवर्गः
उद्वासनप्रमथनक्रथनोज्जासनानि च ।आलम्भपिञ्जविशरघातोन्माथवधा अपि ॥
वध के और नाम — उद्वासन, प्रमथन, क्रथन, उज्जासन, आलम्भ, पिंज, विशर, घात, उन्माथ, वध।
अमरकोश २.९.७० — वैश्यवर्गः
वशा वन्ध्यावतोका तु स्रवद्गर्भाथ सन्धिनी ।आक्रान्ता वृषभेणाथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥
बाँझ गाय — वशा, वन्ध्या। जिसका गर्भ गिर जाए — अवतोका, स्रवद्गर्भा। बैल से समागम कर चुकी — सन्धिनी। (समागम से) गर्भ नष्ट करने वाली — वेहत्, गर्भोपघातिनी।
अमरकोश २.१०.३१ — शूद्रवर्गः
पादूरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता ।नध्री वध्री वरत्रा स्यादश्वादेस्ताडनी कशा ॥
जूता/खड़ाऊँ — पादुका, पादू, उपानह् (स्त्री॰)। पैर जितना लम्बा (पूरा) जूता — अनुपदीना। चमड़े का पट्टा — नध्री, वध्री, वरत्रा। घोड़े आदि का कोड़ा — कशा।
अमरकोश ३.१.२८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लज्जाशीलेऽपत्रपिष्णुर्वन्दारुरभिवादके ।शरारुर्घातुको हिंस्रः स्याद्वर्धिष्णुस्तु वर्द्धनः ॥
लज्जाशील — अपत्रपिष्णु। प्रणाम करने वाला — वन्दारु, अभिवादक। हिंसक — शरारु, घातुक, हिंस्र। बढ़ने वाला — वर्धिष्णु, वर्धन।
अमरकोश ३.१.४७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्णेजपः सूचकः स्यात्पिशुनो दुर्जनः खलः ।नृशंसो घातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः ॥
कान भरने वाला (चुगलख़ोर) — कर्णेजप, सूचक। दुष्ट — पिशुन, दुर्जन, खल। क्रूर — नृशंस, घातुक, क्रूर, पाप। धूर्त — धूर्त, वंचक।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.५२ — नानार्थवर्गः
भ्रूणोऽर्भके स्त्रैणगर्भे बाणो बलिसुते शरे ।कणोऽतिसूक्ष्मे धान्यांशे सङ्घाते प्रमथे गणः ॥
भ्रूण — शिशु, स्त्री का गर्भ। बाण — बलि का पुत्र (बाणासुर), तीर। कण — अत्यन्त सूक्ष्म, अनाज का दाना। गण — समूह, शिव के अनुचर (प्रमथ)।
अमरकोश ३.३.११७ — नानार्थवर्गः
आत्मायत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च ।शक्रो घातुकमत्तेभो वर्षुकाब्दो घनाघनः ॥
आत्मा — प्रयत्न, धैर्य, बुद्धि, स्वभाव, ब्रह्म (परमात्मा), शरीर। घनाघन — इन्द्र, मारने वाला मतवाला हाथी, बरसने वाला बादल।
अमरकोश ३.३.१६० — नानार्थवर्गः
सङ्घाते सन्निवेशे च संस्त्यायः प्रणयास्त्वमी ।विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधेऽपि समुच्छ्रयः ॥
संस्त्याय — समूह, बनावट (बसावट)। प्रणय — विश्वास, याचना, प्रेम। समुच्छ्रय — विरोध भी (ऊँचाई भी)।
अमरकोश ३.३.१९७ — नानार्थवर्गः
शार्वरं त्वन्धतमसे घातुके भेद्यलिङ्गकम् ।गौरोऽरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः ॥
शार्वर — घना अँधेरा (नपुं॰); हिंसक (तीनों लिङ्ग)। गौर — लालिमा लिये, सफ़ेद, पीला। अरुष्कर — घाव करने वाला भी (भिलावाँ भी)।