📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "चका" के १३ परिणाम
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश २.४.३१ — वनौषधिवर्गः
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचकाः ।रक्तोऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेनिलः समौ ॥
सहजन के नाम — शोभांजन, शिग्रु, तीक्ष्णगन्धक, अक्षीव, मोचक; लाल फूलों वाला सहजन — मधुशिग्रु। रीठा — अरिष्ट, फेनिल (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.१२२ — वनौषधिवर्गः
बालं ह्रीबेरबर्हिष्ठोदीच्यं केशाम्बुनाम च ।कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु ॥
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम — बाल, ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केश और जल के नामों वाले। शिलापुष्प/छरीला के नाम — कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प, शीतशिव —
अमरकोश २.४.१६१ — वनौषधिवर्गः
शतपर्वा यवफलो वेणुमस्करतेजनाः ।वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः ॥
बाँस के और नाम — शतपर्वा, यवफल, वेणु, मस्कर, तेजन। जो बाँस हवा से हिलकर बजते हैं, वे 'कीचक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.१२७ — मनुष्यवर्गः
कालीयकं च कालानुसार्यं चाथ समार्थकम् ।वंशिकागुरुराजार्हलोहकृमिजजोङ्गकम् ॥
एक सुगन्धित लकड़ी — कालीयक, कालानुसार्य। अगर के समान अर्थ वाले नाम — वंशिका, अगुरु, राजार्ह, लोह, कृमिज, जोंगक।
अमरकोश २.९.२२ — वैश्यवर्गः
धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः ।नाडी नालञ्च काण्डोऽस्य पलालोऽस्त्री सनिष्फलः ॥
अनाज — धान्य, व्रीहि, स्तम्बकरि। घास आदि का गुच्छा — स्तम्ब, गुच्छ। उसका डण्ठल — नाडी, नाल। दानों से रहित डण्ठल (पुआल) — पलाल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.४० — वैश्यवर्गः
अवन्तिसोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काञ्जिके ।सहस्रवेधि जतुकं बाल्हीकं हिङ्गु रामठम् ॥
काँजी के और नाम — अवन्तिसोम, धान्याम्ल, कुंजल, कांजिक। हींग — सहस्रवेधि, जतुक, बाह्लीक, हिंगु, रामठ।
अमरकोश ३.१.४९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः ।वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ ॥
निर्धन — निःस्व, दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत। माँगने वाला — वनीयक, याचनक, मार्गण, याचक, अर्थी।
अमरकोश ३.३.१५ — नानार्थवर्गः
धेनुका तु करेण्वां च मेघजाले च कालिका ।कारिका यातनावृत्त्योः कर्णिका कर्णभूषणे ॥
धेनुका — हथिनी भी (नई ब्याई गाय भी)। कालिका — बादलों का समूह भी (कालिका देवी, कालिमा भी)। कारिका — पीड़ा, जीविका (और श्लोकबद्ध व्याख्या)। कर्णिका — कान का आभूषण —
अमरकोश ३.४.१५ — अव्ययवर्गः
मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थं तु यथातथम् ।स्युरेवं तु पुनर्वै वेत्यवधारणवाचकाः ॥
झूठ — मृषा, मिथ्या। यथार्थ — यथार्थम्, यथातथम्। निश्चय-वाचक — एवम्, तु, पुनः, वै, वा (और एव)।