📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "चना" के ३८ परिणाम
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.६.८ — शब्दादिवर्गः
आख्याह्वे अभिधानं च नामधेयं च नाम च ।हूतिकारणाह्वानं संहूतिर्बहुभिः कृता ॥
नाम के और नाम — आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय, नाम। बुलाने के नाम — हूति, आकारणा, आह्वान। बहुतों द्वारा मिलकर बुलाना 'संहूति' कहलाता है।
अमरकोश २.१.१५ — भूमिवर्गः
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ।वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम् ॥
किनारे की भूमि — पर्यन्तभू, परिसर; बाँध/पुल — सेतु (पुं॰), आलि (स्त्री॰); बाँबी (दीमक का टीला) — वामलूर, नाकु, वल्मीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.२२ — वनौषधिवर्गः
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥
गूलर के नाम — उदुम्बर, जन्तुफल, यज्ञांग, हेमदुग्धक। कचनार के नाम — कोविदार, चमरिक, कुद्दाल, युगपत्रक।
अमरकोश २.४.६५ — वनौषधिवर्गः
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ।जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥
नागकेसर के नाम — चाम्पेय, केसर, नागकेसर, कांचनाह्वय। अरणी (जयन्ती) के नाम — जया, जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका —
अमरकोश २.५.४१ — सिंहादिवर्गः
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगुलं युगम् ।समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः ॥
स्त्री-पुरुष का जोड़ा — मिथुन, द्वन्द्व; (कोई भी) जोड़ा — युग्म, युगल, युग। समूह के नाम — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज —
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.६.४४ — मनुष्यवर्गः
अमांसो दुर्बलश्छातो बलवान्मांसलोंऽसलः ।तुन्दिलस्तुन्दिभस्तुन्दी बृहत्कुक्षिः पिचण्डिलः ॥
दुबला — अमांस, दुर्बल, छात; बलवान् — बलवान्, मांसल, अंसल (चौड़े कन्धों वाला); तोंद वाला — तुन्दिल, तुन्दिभ, तुन्दी, बृहत्कुक्षि, पिचण्डिल।
अमरकोश २.६.६६ — मनुष्यवर्गः
तिलकं क्लोम मस्तिष्कं गोर्दं किट्टं मलोऽस्त्रियाम् ।अन्त्रं पुरीतद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वस्नसा ॥
क्लोम (फेफड़े/मूत्राशय के पास का अंग) — तिलक, क्लोम। मस्तिष्क (भेजा) — मस्तिष्क, गोर्द। मैल — किट्ट, मल (पुं॰/नपुं॰)। आँत — अन्त्र, पुरीतत्। तिल्ली — गुल्म, प्लीहा (पुं॰)। स्नायु (नस) — वस्नसा —
अमरकोश २.६.७० — मनुष्यवर्गः
स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका ।शिरोस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका ॥
शरीर का अस्थि-पंजर — कंकाल। रीढ़ की हड्डी — कशेरुका। सिर की हड्डी — करोटि (स्त्री॰)। पसली — पर्शुका।
अमरकोश २.६.७७ — मनुष्यवर्गः
भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी ।मुष्कोऽण्डकोशो वृषणः पृष्ठवंशाधरे त्रिकम् ॥
स्त्री-जननांग — भग, योनि (पुं॰/स्त्री॰)। पुरुष-जननांग — शिश्न, मेढ्र, मेहन, शेफस्। अण्डकोश — मुष्क, अण्डकोश, वृषण। रीढ़ के नीचे का भाग — त्रिक।
अमरकोश २.६.९० — मनुष्यवर्गः
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।क्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥
मुख — वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख। नाक — घ्राण (नपुं॰), गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका।
अमरकोश २.६.९८ — मनुष्यवर्गः
कबरी केशवेशोऽथ धम्मिल्लः संयताः कचाः ।शिखा चूडा केशपाशी व्रतिनस्तु सटा जटा ॥
चोटी/जूड़े की रचना — कबरी, केशवेश। बँधे बाल (जूड़ा) — धम्मिल्ल। चोटी (शिखा) — शिखा, चूडा, केशपाशी। तपस्वी की जटा — सटा, जटा।
अमरकोश २.६.१२३ — मनुष्यवर्गः
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासकोऽथ प्रबोधनम् ।अनुबोधः पत्रलेखा पत्राङ्गुलिरिमे समे ॥
स्नान। चन्दन आदि का लेप — चर्चा, चार्चिक्य, स्थासक। (मन्द पड़ी) सुगन्ध को फिर जगाना — प्रबोधन, अनुबोध। गालों पर कस्तूरी आदि से बनी पत्र-रचना — पत्रलेखा, पत्रांगुलि।
अमरकोश २.६.१३८ — मनुष्यवर्गः
रचना स्यात्परिस्यन्द आभोगः परिपूर्णता ।उपधानं तूपबर्हः शय्यायां शयनीयवत् ॥
(माला आदि की) रचना — रचना, परिस्पन्द। परिपूर्णता — आभोग, परिपूर्णता। तकिया — उपधान, उपबर्ह। शय्या — शय्या, शयनीय —
अमरकोश २.७.३४ — ब्रह्मवर्गः
पर्येषणा परीष्टिश्चान्वेषणा च गवेषणा ।सनिस्त्वध्येषणा याच्ञाभिशस्तिर्याचनार्थना ॥
खोज — पर्येषणा, परीष्टि, अन्वेषणा, गवेषणा। (गुरु आदि से) आदरपूर्वक प्रार्थना — सनि, अध्येषणा। माँगना — याच्ञा, अभिशस्ति, याचना, अर्थना।
अमरकोश २.७.३७ — ब्रह्मवर्गः
पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः ।वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासना ॥
पूजा — पूजा, नमस्या, अपचिति, सपर्या, अर्चा, अर्हणा। सेवा/उपासना — वरिवस्या, शुश्रूषा, परिचर्या, उपासना।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.८० — क्षत्रियवर्गः
एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ।पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरम् ॥
एक हाथी, एक रथ, तीन घोड़े और पाँच पैदल — यह 'पत्ति' (सबसे छोटी इकाई) है। इसके सभी अंगों को क्रमशः तिगुना करते जाने पर आगे के नाम होते हैं —
अमरकोश २.८.१०० — क्षत्रियवर्गः
सा वीराशंसनं युद्धभूमिर्यातिभयप्रदा ।अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम् ॥
अत्यन्त भयानक युद्धभूमि — वीराशंसन। 'मैं पहले, मैं पहले' — ऐसी होड़ — अहंपूर्विका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.८ — वैश्यवर्गः
मौद्गीनकौद्रवीणादि शेषधान्योद्भवक्षमम् ।शाकक्षेत्रादिके शाकशाकटं शाकशाकिनम् ॥
बाकी अनाजों के योग्य खेत — मौद्गीन (मूँग का), कौद्रवीण (कोदों का) आदि। साग-सब्ज़ी का खेत — शाकशाकट, शाकशाकिन।
अमरकोश २.९.१९ — वैश्यवर्गः
स्याद्यावकस्तु कुल्माषश्चणको हरिमन्थकः ।द्वौ तिले तिलपेजश्च तिलपिञ्जश्च निष्फले ॥
अधपका जौ/घुघरी — यावक, कुल्माष। चना — चणक, हरिमन्थक। तेल-रहित (खोखले) तिल — तिलपेज, तिलपिंज।
अमरकोश २.९.१०९ — वैश्यवर्गः
पाक्योऽथ सर्जिकाक्षारः कापोतः सुखवर्चकः ।सौवर्चलं स्याद्रुचकं त्वक्क्षीरी वंशरोचना ॥
जवाखार का और नाम — पाक्य। सज्जीखार — सर्जिकाक्षार, कापोत, सुखवर्चक; सौवर्चल, रुचक। वंशलोचन (बाँस से निकलने वाला) — त्वक्क्षीरी, वंशरोचना।
अमरकोश २.१०.१६ — शूद्रवर्गः
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः ।निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः ॥
नीच/साधारण व्यक्ति — विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर।
अमरकोश ३.३.४० — नानार्थवर्गः
संज्ञा स्याच्चेतना नाम हस्ताद्यैश्चार्थसूचना ।काकेभगण्डौ करटौ गजगण्डकटी कटौ ॥
संज्ञा — चेतना (होश), नाम, हाथ आदि से इशारा (और सूर्य की पत्नी)। करट — कौआ, हाथी की कनपटी। कट — हाथी की कनपटी, कमर (और चटाई)।
अमरकोश ३.३.५१ — नानार्थवर्गः
भृशप्रतिज्ञयोर्बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः ।शक्तस्थूलौ त्रिषु दृढौ व्यूढौ विन्यस्तसंहतौ ॥
बाढ — बहुत, 'हाँ' (स्वीकृति)। प्रगाढ — अत्यधिक, कष्ट। दृढ — समर्थ, मोटा/मज़बूत (तीनों लिङ्ग)। व्यूढ — (व्यूह में) सजाया, सटा हुआ।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.३.१२२ — नानार्थवर्गः
वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ।उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम् ॥
ब्रह्म (नपुं॰) — वेद, परम तत्त्व, तप। ब्रह्मा (पुं॰) — ब्राह्मण (ऋत्विज्), प्रजापति। गन्धन — उत्साह देना, हिंसा, सूचना देना।
अमरकोश ३.३.१३२ — नानार्थवर्गः
सन्निवेशे च संस्थानं लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः ।आच्छादने संपिधानमपवारणमित्युभे ॥
संस्थान — चौराहा, बनावट (आकृति)। लक्ष्म — चिह्न, प्रधान। ढकना — आच्छादन, सम्पिधान, अपवारण।
अमरकोश ३.३.१४५ — नानार्थवर्गः
क्षत्रियेऽपि च नाभिर्ना सुरभिर्गवि च स्त्रियाम् ।सभा संसदि सभ्ये च त्रिष्वध्यक्षेऽपि वल्लभः ॥
नाभि — (प्रधान) क्षत्रिय भी (नाभि, पहिये का केन्द्र भी)। सुरभि — गाय (स्त्री॰; सुगन्ध भी)। सभा — संसद्, सभासद् (समूह)। वल्लभ — अधिकारी भी (प्रिय भी)।
अमरकोश ३.३.१६० — नानार्थवर्गः
सङ्घाते सन्निवेशे च संस्त्यायः प्रणयास्त्वमी ।विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधेऽपि समुच्छ्रयः ॥
संस्त्याय — समूह, बनावट (बसावट)। प्रणय — विश्वास, याचना, प्रेम। समुच्छ्रय — विरोध भी (ऊँचाई भी)।
अमरकोश ३.३.१८२ — नानार्थवर्गः
वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना ।ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम् ॥
करीर — बाँस का अंकुर (पुं॰/नपुं॰); करील का पेड़, घड़ा (पुं॰)। प्रतिसर — सेना का पिछला भाग (पुं॰); कलाई में बाँधा मंगलसूत्र/कंगन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२४४ — नानार्थवर्गः
लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये हिंसा चौर्यादिकर्म च ।प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते ॥
लालसा — याचना, उत्सुकता। हिंसा — चोरी आदि (दूसरों को कष्ट देने वाला) कर्म भी। प्रसू — घोड़ी भी (माता भी)। रोदसी — पृथ्वी और आकाश (द्विवचन)।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.३१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
राजसूयं वाजपेयं गद्यपद्ये कृतौ कवेः ।माणिक्यभाष्यसिन्दूरचीरचीवरपिञ्जरम् ॥
(नपुंसक —) राजसूय, वाजपेय (यज्ञ), कवि की रचना के अर्थ में गद्य और पद्य, माणिक्य, भाष्य, सिन्दूर, चीर (वस्त्र), चीवर (भिक्षु-वस्त्र), पिंजर —