🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:34:36 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "चस" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.८० — स्वर्गवर्गः
सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च ।सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम् ॥
शीघ्र के और नाम — सत्वर, चपल, तूर्ण, अविलम्बित, आशु। निरन्तर के नाम — सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अविरत, अनिश —
अमरकोश १.३.२६ — दिग्वर्गः
बृहस्पतिः सुराचार्यो गीष्पतिर्धिषणो गुरुः ।जीव आङ्गिरसो वाचस्पतिश्चित्रशिखण्डिजः ॥
बृहस्पति के नाम — बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, धिषण, गुरु, जीव, आंगिरस, वाचस्पति, चित्रशिखण्डिज।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१६ — कालवर्गः
मार्गशीर्षे सहा मार्ग आग्रहायणिकश्च सः ।पौषे तैषसहस्यौ द्वौ तपा माघेऽथ फाल्गुने ॥
मार्गशीर्ष मास के नाम — सहस्, मार्ग, आग्रहायणिक; पौष के — तैष, सहस्य; माघ का — तपस्; और फाल्गुन के —
अमरकोश १.४.१८ — कालवर्गः
आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः ।स्युर्नभस्यप्रौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः ॥
आषाढ़ का नाम 'शुचि'; श्रावण के — नभस्, श्रावणिक; भाद्रपद के — नभस्य, प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद (समानार्थक)।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश १.६.१ — शब्दादिवर्गः
ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती ।व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ॥
वाणी के नाम — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी, सरस्वती। कथन/वचन के नाम — व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचन, वचस्।
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश १.७.२९ — नाट्यवर्गः
इच्छा काङ्क्षा स्पृहेहा तृड्वाञ्छा लिप्सा मनोरथः ।कामोऽभिलाषस्तर्षश्च सोऽत्यर्थं लालसा द्वयोः ॥
इच्छा के नाम — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्, वांछा, लिप्सा, मनोरथ, काम, अभिलाष, तर्ष। अत्यधिक इच्छा 'लालसा' (पुं॰/स्त्री॰) कहलाती है।
अमरकोश १.७.३९ — नाट्यवर्गः
अदृष्टिः स्यादसौम्येऽक्ष्णि संसिद्धिप्रकृती त्विमे ।स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ वेपथुः ॥
क्रूर दृष्टि 'अदृष्टि' कहलाती है। स्वभाव के नाम — संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग। काँपना — वेपथु —
अमरकोश १.१०.३५ — वारिवर्गः
शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।कावेरी सरितोऽन्याश्च सम्भेदः सिन्धुसङ्गमः ॥
शरावती, वेत्रवती (बेतवा), चन्द्रभागा (चिनाब), सरस्वती, कावेरी तथा अन्य नदियाँ हैं। नदियों का संगम — सम्भेद, सिन्धुसंगम।
अमरकोश २.१.१७ — भूमिवर्गः
अतिपन्थाः सुपन्थाश्च सत्पथश्चार्चितेऽध्वनि ।व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः ॥
अच्छा मार्ग — अतिपथ, सुपथ, सत्पथ; बुरा मार्ग — व्यध्व, दुरध्व, विपथ, कदध्वा, कापथ (समानार्थक)।
अमरकोश २.२.१२ — पुरवर्गः
स्त्र्यगारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम् ।शुद्धान्तश्चावरोधश्च स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम् ॥
राजाओं का रनिवास — स्त्र्यगार, अन्तःपुर, अवरोधन, शुद्धान्त, अवरोध; महल के ऊपर का कक्ष (अटारी) — अट्ट, क्षौम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.७ — वनौषधिवर्गः
वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली ।प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥
फल न देने वाला — वन्ध्य, अफल, अवकेशी; फल वाला — फलवान्, फलिन, फली; खिला हुआ — प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, संफुल्ल, व्याकोश, विकच, स्फुट —
अमरकोश २.४.१० — वनौषधिवर्गः
नगाद्यारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः ।अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः ॥
पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई — उच्छ्राय, उत्सेध, उच्छ्रय; वृक्ष की जड़ से शाखाओं तक का भाग (तना) — प्रकाण्ड (पुं॰/नपुं॰), स्कन्ध।
अमरकोश २.४.५१ — वनौषधिवर्गः
एरण्ड उरुबूकश्च रुचकश्चित्रकश्च सः ।चञ्चुः पञ्चाङ्गुलो मण्डवर्धमानव्यडम्बकाः ॥
अरण्डी (एरण्ड) के और नाम — एरण्ड, उरुबूक, रुचक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, वर्धमान, व्यडम्बक।
अमरकोश २.४.५४ — वनौषधिवर्गः
पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ।पाटलिः पाटला मोघा काचस्थाली फलेरुहा ॥
पूतिकाष्ठ — ये सात देवदारु के नाम हैं। पाढ़र (पाटला) के नाम — पाटलि (पुं॰/स्त्री॰), पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा —
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.७० — वनौषधिवर्गः
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ।शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥
मल्लिका के और नाम — भूपदी, शीतभीरु; वन में उगने वाली (जंगली) मल्लिका — आस्फोटा। काली निर्गुण्डी — शेफालिका, सुवहा, निर्गुण्डी, नीलिका।
अमरकोश २.४.७४ — वनौषधिवर्गः
तत्र शोणे कुरबकस्तत्र पीते कुरण्टकः ।नीली झिण्टी द्वयोर्बाणा दासी चार्तगलश्च सा ॥
उसमें (कटसरैया में) लाल वाला 'कुरबक', पीला वाला 'कुरण्टक'; नीली कटसरैया — झिण्टी, बाणा (पुं॰/स्त्री॰), दासी, आर्तगल।
अमरकोश २.४.११५ — वनौषधिवर्गः
नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी छत्राकी सुवहा च सा ।विदारिगन्धांशुमती सालपर्णी स्थिरा ध्रुवा ॥
रास्ना के और नाम — नकुलेष्टा, भुजंगाक्षी, छत्राकी, सुवहा। सरिवन (शालपर्णी) के नाम — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा, ध्रुवा।
अमरकोश २.४.१४० — वनौषधिवर्गः
एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा ।चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाम्ललोणिका ॥
एलापर्णी (रास्ना-भेद) — एलापर्णी, सुवहा, रास्ना, युक्तरसा। अमलोनी (खट्टी बूटी) के नाम — चांगेरी, चुक्रिका, दन्तशठा, अम्बष्ठा, अम्ललोणिका।
अमरकोश २.४.१५२ — वनौषधिवर्गः
शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः ।अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारिणी ॥
सोआ (शतपुष्पा) के नाम — शतपुष्पा, सितच्छत्रा, अतिच्छत्रा, मधुरा, मिसि, अवाक्पुष्पी, कारवी। गन्धप्रसारिणी के नाम — सरणा, प्रसारिणी —
अमरकोश २.५.३० — सिंहादिवर्गः
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ।भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः ॥
छोटा डाँस — दंशी; ततैया — गन्धोली, वरटा (पुं॰/स्त्री॰); झींगुर — भृंगारी, झीरुका, चीरी, झिल्लिका (समानार्थक)।
अमरकोश २.६.११ — मनुष्यवर्गः
स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना ।अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे समे ॥
स्वेच्छाचारिणी के और नाम — स्वैरिणी, पांसुला। निःसन्तान स्त्री — अशिश्वी। पति-पुत्र दोनों से रहित — अवीरा। विधवा — विश्वस्ता, विधवा।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.५५ — मनुष्यवर्गः
आनाहस्तु निबन्धः स्याद्ग्रहणीरुक्प्रवाहिका ।प्रच्छर्दिका वमिश्च स्त्री पुमांस्तु वमथुः समाः ॥
पेट फूलना/कब्ज़ — आनाह, निबन्ध। संग्रहणी (पेचिश) — ग्रहणी, प्रवाहिका। उल्टी — प्रच्छर्दिका, वमि (स्त्री॰), वमथु (पुं॰)।
अमरकोश २.६.६९ — मनुष्यवर्गः
पुरीषं गूथवर्चस्कमस्त्री विष्ठाविशौ स्त्रियौ ।स्यात्कर्परः कपालोऽस्त्री कीकसं कुल्यमस्थि च ॥
मल के और नाम — पुरीष, गूथ, वर्चस्क (पुं॰/नपुं॰), विष्ठा, विश् (स्त्री॰)। खोपड़ी — कर्पर, कपाल (पुं॰/नपुं॰)। हड्डी — कीकस, कुल्य, अस्थि।
अमरकोश २.६.१२१ — मनुष्यवर्गः
अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि ।प्रतिसीरा जवनिका स्यात्तिरस्करिणी च सा ॥
चँदोवा (वितान) — वितान (पुं॰/नपुं॰), उल्लोच। कपड़े का घर (तम्बू) — दूष्य, वस्त्रवेश्म। पर्दा — प्रतिसीरा, जवनिका, तिरस्करिणी।
अमरकोश २.७.१० — ब्रह्मवर्गः
यष्टा च यजमानश्च स सोमवति दीक्षितः ।इज्याशीलो यायजूको यज्वा तु विधिनेष्टवान् ॥
यज्ञ करने वाला — यष्टा, यजमान। सोमयज्ञ करने वाला — दीक्षित। बार-बार यज्ञ करने के स्वभाव वाला — इज्याशील, यायजूक। विधिपूर्वक यज्ञ कर चुका — यज्वा।
अमरकोश २.७.३९ — ब्रह्मवर्गः
प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः ।वाल्मीकिश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥
वाल्मीकि के नाम — प्राचेतस, आदिकवि, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि। विश्वामित्र के नाम — गाधेय, विश्वामित्र, कौशिक।
अमरकोश २.७.४२ — ब्रह्मवर्गः
औपवस्तं तूपवासो विवेकः पृथगात्मता ।स्याद्ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिरथाञ्जलिः ॥
उपवास — औपवस्त, उपवास। (आत्मा-अनात्मा का) भेद-ज्ञान — विवेक, पृथगात्मता। सदाचार और वेदाध्ययन से प्राप्त तेज — ब्रह्मवर्चस, वृत्ताध्ययनर्द्धि। अंजलि —
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.७.५१ — ब्रह्मवर्गः
स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा ।सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥
वेद का पाठ — स्वाध्याय, जप। सोमरस निकालना — सुत्या, अभिषव, सवन। सब पापों का नाश करने वाला जप-मन्त्र — अघमर्षण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश २.८.२६ — क्षत्रियवर्गः
शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः ।आगोऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने ॥
आज्ञा — शिष्टि, आज्ञा। मर्यादा — संस्था, मर्यादा, धारणा, स्थिति। अपराध — आगस्, अपराध, मन्तु। बाँधना — उद्दान, बन्धन।
अमरकोश २.८.५२ — क्षत्रियवर्गः
कर्णीरथः प्रवहणं डयनं च समं त्रयम् ।क्लीबेऽनः शकटोऽस्त्री स्याद्गन्त्री कम्बलिवाह्यकम् ॥
कन्धों पर उठाया जाने वाला (डोली जैसा) वाहन — कर्णीरथ, प्रवहण, डयन। बैलगाड़ी — अनस् (नपुं॰), शकट (पुं॰/नपुं॰)। छोटी गाड़ी (बैलों से खिंचने वाली) — गन्त्री, कम्बलिवाह्यक।
अमरकोश २.८.५९ — क्षत्रियवर्गः
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ।नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः ॥
महावत — आधोरण, हस्तिपक, हस्त्यारोह, निषादी। सारथि — नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, सूत, क्षत्ता, सारथि —
अमरकोश २.८.६० — क्षत्रियवर्गः
सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ।रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः ॥
सारथि के और नाम — सव्येष्ठ, दक्षिणस्थ, रथकुटुम्बी। रथ पर चढ़कर लड़ने वाले — रथी, स्यन्दनारोह। घुड़सवार — अश्वारोह, सादी।
अमरकोश २.८.११० — क्षत्रियवर्गः
अभ्यवस्कन्दनं त्वभ्यासादनं विजयो जयः ।वैरशुद्धिः प्रतीकारो वैरनिर्यातनं च सा ॥
छापा मारना (अचानक आक्रमण) — अभ्यवस्कन्दन, अभ्यासादन। जीत — विजय, जय। बदला लेना — वैरशुद्धि, प्रतीकार, वैरनिर्यातन।
अमरकोश २.९.३४ — वैश्यवर्गः
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम् ।दर्विः कम्बिः खजाका च स्यात्तर्दूर्दारुहस्तकः ॥
हर प्रकार का बर्तन — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन। करछी — दर्वि, कम्बि, खजाका। लकड़ी की करछी — तर्दू, दारुहस्तक।
अमरकोश २.९.४२ — वैश्यवर्गः
सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वशिरं च तत् ।सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे ॥
समुद्री नमक — सामुद्र, लवण, अक्षीव, वशिर। सिन्ध का (सेंधा) नमक — सैन्धव (पुं॰/नपुं॰), शीतशिव, माणिमन्थ, सिन्धुज।
अमरकोश २.९.५० — वैश्यवर्गः
मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे ।यवागूरुष्णिका श्राणा विलेपी तरला च सा ॥
भात का माँड — मासर, आचाम, निस्राव। (पतली) लपसी/दलिया — यवागू, उष्णिका, श्राणा, विलेपी, तरला।
अमरकोश २.९.७९ — वैश्यवर्गः
वैदेहकः सार्थवाहो नैगमो वाणिजो वणिक् ।पण्याजीवो ह्यापणिकः क्रयविक्रयिकश्च सः ॥
व्यापारी — वैदेहक, सार्थवाह, नैगम, वाणिज, वणिक्, पण्याजीव, आपणिक, क्रयविक्रयिक।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश २.१०.१६ — शूद्रवर्गः
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः ।निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः ॥
नीच/साधारण व्यक्ति — विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर।
अमरकोश २.१०.२५ — शूद्रवर्गः
प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटच्चरमलिम्लुचाः ।चौरिका स्तैन्यचोर्ये च स्तेयं लोप्त्रं तु तद्धने ॥
चोर के और नाम — प्रतिरोधी, परास्कन्दी, पाटच्चर, मलिम्लुच। चोरी — चौरिका, स्तैन्य, चौर्य, स्तेय। चोरी का माल — लोप्त्र।
अमरकोश २.१०.३७ — शूद्रवर्गः
वाच्यलिङ्गाः समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक् ।साधारणः समानश्च स्युरुत्तरपदे त्वमी ॥
समान/सदृश — सम, तुल्य, सदृक्ष, सदृश, सदृश्, साधारण, समान (ये विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले)। और ये (आगे वाले) समास के उत्तरपद में ही (प्रयुक्त होते हैं) —
अमरकोश ३.१.४१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निकृतः स्याद्विप्रकृतो विप्रलब्धस्तु वञ्चितः ।मनोहतः प्रतिहतः प्रतिबद्धो हतश्च सः ॥
अपमानित — निकृत, विप्रकृत। ठगा गया — विप्रलब्ध, वंचित। जिसकी इच्छा पूरी न हुई (हताश) — मनोहत, प्रतिहत, प्रतिबद्ध, हत।
अमरकोश ३.१.६८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
दवीयश्च दविष्ठं च सुदूरं दीर्घमायतम् ।वर्तुलं निस्तलं वृत्तं बन्धुरं तून्नतानतम् ॥
बहुत दूर — दवीयस्, दविष्ठ, सुदूर। लम्बा — दीर्घ, आयत। गोल — वर्तुल, निस्तल, वृत्त। ऊँचा-नीचा — बन्धुर, उन्नतानत।
अमरकोश ३.१.७७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
नूत्नश्च सुकुमारं तु कोमलं मृदुलं मृदु ।अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीबमव्ययम् ॥
नया — नूत्न। कोमल — सुकुमार, कोमल, मृदुल, मृदु। पीछे चलने वाला — अन्वक्, अन्वक्ष, अनुग; 'अनुपद' (नपुं॰ और अव्यय भी)।
अमरकोश ३.१.१०१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वरिवसिते वरिवस्यितमुपासितं चोपचरितं च ।सन्तापितसन्तप्तौ धूपितधूपायितौ च दूनश्च ॥
सेवा/उपासना किया हुआ — वरिवसित, वरिवस्यित, उपासित, उपचरित। सन्तप्त (दुःखी) — सन्तापित, सन्तप्त, धूपित, धूपायित, दून।
अमरकोश ३.३.२ — नानार्थवर्गः
आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने ।पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः ॥
नाक — आकाश, स्वर्ग। लोक — संसार, जन (लोग)। श्लोक — पद्य, यश। सायक — बाण, तलवार।
अमरकोश ३.३.२१ — नानार्थवर्गः
पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्कोऽस्त्री स्त्रीधनेऽपि च ।स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः ॥
किंजल्क — पराग (केसर)। शुल्क — स्त्रीधन भी (कर भी)। उत्कलिका — बड़ी लहर भी (उत्कण्ठा भी)। वार्धक — बुढ़ापा, वृद्धों का समूह।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.३९ — नानार्थवर्गः
अब्जौ शङ्खशशाङ्कौ च स्वके नित्ये निजं त्रिषु ।पुंस्यात्मनि प्रवीणे च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गकः ॥
अब्ज — शंख, चन्द्रमा (जल में उत्पन्न; कमल भी)। निज — अपना, नित्य (तीनों लिङ्ग)। क्षेत्रज्ञ — आत्मा (पुं॰); कुशल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.४९ — नानार्थवर्गः
सर्पमांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः ।क्ष्वेडा वंशशलाकापि नाडी कालेऽपि षट्क्षणे ॥
व्याड — साँप, मांसाहारी हिंसक पशु। इडा/इला — गाय, पृथ्वी, वाणी। क्ष्वेडा — बाँस की खपच्ची भी (सिंहनाद भी)। नाडी — छह क्षण का समय भी (नस भी)।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.१०५ — नानार्थवर्गः
बन्धकं व्यसनं चेतः पीडाधिष्ठानमाधयः ।स्युः समर्थननीवाकनियमाश्च समाधयः ॥
आधि — गिरवी, विपत्ति, मानसिक पीड़ा, आधार। समाधि — समर्थन (निश्चय), (अकाल में) अनाज-संग्रह, नियम (और योग की समाधि)।
अमरकोश ३.३.१०९ — नानार्थवर्गः
विधा विधौ प्रकारे च साधू रम्येऽपि च त्रिषु ।वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च सुधा लेपोऽमृतं स्नुही ॥
विधा — विधि, प्रकार। साधु — सुन्दर भी (सज्जन भी; तीनों लिङ्ग)। वधू — पत्नी, बहू, स्त्री। सुधा — चूने का लेप, अमृत, थूहर (सेहुँड़)।
अमरकोश ३.३.१२७ — नानार्थवर्गः
निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ।निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥
साधन — (उपर्युक्त) और सम्पादन, उपकरण, अनुगमन। निर्यातन — बदला लेना, दान, धरोहर लौटाना।
अमरकोश ३.३.१३२ — नानार्थवर्गः
सन्निवेशे च संस्थानं लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः ।आच्छादने संपिधानमपवारणमित्युभे ॥
संस्थान — चौराहा, बनावट (आकृति)। लक्ष्म — चिह्न, प्रधान। ढकना — आच्छादन, सम्पिधान, अपवारण।
अमरकोश ३.३.१४५ — नानार्थवर्गः
क्षत्रियेऽपि च नाभिर्ना सुरभिर्गवि च स्त्रियाम् ।सभा संसदि सभ्ये च त्रिष्वध्यक्षेऽपि वल्लभः ॥
नाभि — (प्रधान) क्षत्रिय भी (नाभि, पहिये का केन्द्र भी)। सुरभि — गाय (स्त्री॰; सुगन्ध भी)। सभा — संसद्, सभासद् (समूह)। वल्लभ — अधिकारी भी (प्रिय भी)।
अमरकोश ३.३.१५९ — नानार्थवर्गः
युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च ।पश्चादवस्थायि बलं समवायश्च सन्नयौ ॥
सम्पराय — विपत्ति, युद्ध, भविष्य (परलोक)। पूज्य — ससुर भी (पूजनीय भी)। सन्नय — सेना का पिछला भाग, समूह।
अमरकोश ३.३.१६० — नानार्थवर्गः
सङ्घाते सन्निवेशे च संस्त्यायः प्रणयास्त्वमी ।विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधेऽपि समुच्छ्रयः ॥
संस्त्याय — समूह, बनावट (बसावट)। प्रणय — विश्वास, याचना, प्रेम। समुच्छ्रय — विरोध भी (ऊँचाई भी)।
अमरकोश ३.३.१७७ — नानार्थवर्गः
अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये सन्नहनेऽपि च ।स्याज्जङ्गमे परीवारः खड्गकोषे परिच्छदे ॥
अभिहार — आक्रमण, चोरी, कवच पहनना। परीवार — परिजन, म्यान, साज़-सामान।
अमरकोश ३.३.१८९ — नानार्थवर्गः
मुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च ।सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च ॥
पोत्र — सूअर का थूथन, हल (का फाल)। गोत्र — नाम भी (वंश, पर्वत भी)। सत्र — आवरण, यज्ञ (लम्बा), सदा का दान (सदावर्त), वन।
अमरकोश ३.३.२०१ — नानार्थवर्गः
मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः ।चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥
स्वैर — मन्द (धीमा), स्वच्छन्द। शुभ्र — चमकता, सफ़ेद। मौलि — चोटी, मुकुट, बँधे बाल।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।
अमरकोश ३.३.२२८ — नानार्थवर्गः
वशा स्त्री करिणी च स्याद्दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु ।स्यात्कर्कशः साहसिकः कठोरामसृणावपि ॥
वशा — स्त्री, हथिनी (और बाँझ गाय)। दृश् — ज्ञान (स्त्री॰; आँख भी); जानने वाला (तीनों लिङ्ग)। कर्कश — साहसी (उग्र), कठोर, खुरदरा।
अमरकोश ३.३.२४६ — नानार्थवर्गः
तेजः पुरीषयोर्वर्चो महस्तूत्सवतेजसोः ।रजो गुणे च स्त्रीपुष्पे राहौ ध्वान्ते गुणे तमः ॥
वर्चस् — तेज, मल। महस् — उत्सव, तेज। रजस् — रजोगुण, स्त्री का मासिक धर्म (और धूल)। तमस् — राहु, अन्धकार, तमोगुण।
अमरकोश ३.३.२४७ — नानार्थवर्गः
छन्दः पद्येऽभिलाषे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च ।सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः ॥
छन्दस् — पद्य (छन्द, वेद), इच्छा। तपस् — कृच्छ्र आदि (कठोर व्रत) कर्म (और माघ मास)। सहस् — बल। सहस् (पुं॰) — मार्गशीर्ष मास। नभस् — आकाश (नपुं॰); श्रावण मास (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२६१ — नानार्थवर्गः
प्राच्यां पुरस्तात्प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे ॥
'पुरस्तात्' — पूर्व दिशा, पहले, पुराने समय में, आगे। 'यावत्-तावत्' — सम्पूर्णता, सीमा (जब तक-तब तक), परिमाण (जितना-उतना), निश्चय।
अमरकोश ३.४.५ — अव्ययवर्गः
आहो उताहो किमुत विकल्पे किं किमूत च ।तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजने स्वति ॥
विकल्प (या/अथवा) — आहो, उताहो, किमुत, किम्, किमु, उत। (श्लोक का) पाद पूरा करने के लिये — तु, हि, च, स्म, ह, वै। पूजा/प्रशंसा — सु, अति।
अमरकोश ३.४.१४ — अव्ययवर्गः
ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित्कामप्रवेदने ।निष्षमं दुष्षमं गर्ह्ये यथास्वं तु यथायथम् ॥
विरोध व्यक्त करने में — ननु, च। इच्छा/आशा व्यक्त करने में (क्या... ?) — कच्चित्। निन्दित — निष्षमम्, दुष्षमम्। यथायोग्य — यथास्वम्, यथायथम्।
अमरकोश ३.५.१० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
झल्लरी चर्चरी पारी होरा लट्वा च सिध्मला ।लाक्षा लिक्षा च गण्डूषा गृध्रसी चमसी मसी ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) झल्लरी (झाँझ), चर्चरी (एक गीत/नृत्य), पारी, होरा, लट्वा, सिध्मला, लाक्षा (लाख), लिक्षा (लीख), गण्डूषा, गृध्रसी (साइटिका रोग), चमसी, मसी (स्याही)।
अमरकोश ३.५.३७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुष्षट्पदोरगाः ।जातिभेदाः पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ॥
स्त्रीलिङ्ग और पुल्लिंग दोनों में — अपत्य (सन्तान) अर्थ वाले (औपगवः/औपगवी), दो पैर (मनुष्य/पक्षी), चार पैर (पशु), छह पैर (भ्रमर) वाले और साँप, जाति-भेद, और पुरुष-नाम स्त्री-प्रत्यय के साथ (ब्राह्मणः/ब्राह्मणी); मल्लक —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें