📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "चान" के २८ परिणाम
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.४६ — स्वर्गवर्गः
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला ।अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥
पार्वती के और नाम — शिवा, भवानी, रुद्राणी, शर्वाणी, सर्वमंगला, अपर्णा, पार्वती, दुर्गा, मृडानी, चण्डिका, अम्बिका।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश २.६.७५ — मनुष्यवर्गः
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥
कूल्हे की हड्डी — कट (पुं॰), श्रोणिफलक। कमर — कटि, श्रोणि, ककुद्मती। स्त्री की कमर का पिछला भाग — नितम्ब; अगला भाग — जघन (नपुं॰)।
अमरकोश २.६.९० — मनुष्यवर्गः
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।क्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥
मुख — वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख। नाक — घ्राण (नपुं॰), गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका।
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.६.१०९ — मनुष्यवर्गः
साक्षराङ्गुलिमुद्रा स्यात्कङ्कणं करभूषणम् ।स्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ॥
अक्षर (नाम) खुदी अँगूठी — अंगुलिमुद्रा। कलाई का गहना — कंकण, करभूषण। स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) — मेखला, कांची, सप्तकी, रशना।
अमरकोश २.६.११९ — मनुष्यवर्गः
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम् ।नीशारः स्यात्प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥
ऊपर का वस्त्र — संव्यान, उत्तरीय। स्त्रियों की चोली — चोल, कूर्पासक (पुं॰/नपुं॰)। ठण्डी हवा से बचाने वाला ओढ़ना — नीशार।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.३४ — ब्रह्मवर्गः
पर्येषणा परीष्टिश्चान्वेषणा च गवेषणा ।सनिस्त्वध्येषणा याच्ञाभिशस्तिर्याचनार्थना ॥
खोज — पर्येषणा, परीष्टि, अन्वेषणा, गवेषणा। (गुरु आदि से) आदरपूर्वक प्रार्थना — सनि, अध्येषणा। माँगना — याच्ञा, अभिशस्ति, याचना, अर्थना।
अमरकोश २.७.५६ — ब्रह्मवर्गः
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ।देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥
ब्रह्म-भाव की प्राप्ति — ब्रह्मभूय, ब्रह्मत्व, ब्रह्मसायुज्य। इसी प्रकार देवभाव की प्राप्ति — देवभूय आदि। सान्तपन आदि (कठोर प्रायश्चित्त-व्रत) — कृच्छ्र।
अमरकोश २.८.३२ — क्षत्रियवर्गः
हैमं छत्रं त्वातपत्रं राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् ।भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका ॥
छाता — छत्र, आतपत्र (धूप से बचाने वाला)। राजा का स्वर्ण-छत्र — नृपलक्ष्म (राजचिह्न)। मंगल-कलश — भद्रकुम्भ, पूर्णकुम्भ। सोने की झारी — भृंगार, कनकालुका।
अमरकोश २.८.७१ — क्षत्रियवर्गः
चर्मी फलकपाणिः स्यात्पताकी वैजयन्तिकः ।अनुप्लवः सहायश्चानुचरोऽभिचरः समाः ॥
ढाल वाला — चर्मी, फलकपाणि। ध्वज लेकर चलने वाला — पताकी, वैजयन्तिक। सहायक/अनुचर — अनुप्लव, सहाय, अनुचर, अभिचर।
अमरकोश २.८.७३ — क्षत्रियवर्गः
जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ।तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः ॥
बहुत तेज़ दौड़ने वाला — जंघाल, अतिजव। पैरों से (हरकारे का) काम करने वाला — जंघाकरिक, जांघिक। फुर्तीला — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन, जव।
अमरकोश २.८.७८ — क्षत्रियवर्गः
ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमूः ।वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकमस्त्रियाम् ॥
सेना के नाम — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल, सैन्य, चक्र, अनीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.८४ — क्षत्रियवर्गः
कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ ।कोटिरस्याटनी गोधातले ज्याघातवारणे ॥
कपिध्वज (अर्जुन) का धनुष — गाण्डीव, गाण्डिव (पुं॰/नपुं॰)। धनुष का सिरा — कोटि, अटनी। प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) — गोधा, तल।
अमरकोश २.८.११० — क्षत्रियवर्गः
अभ्यवस्कन्दनं त्वभ्यासादनं विजयो जयः ।वैरशुद्धिः प्रतीकारो वैरनिर्यातनं च सा ॥
छापा मारना (अचानक आक्रमण) — अभ्यवस्कन्दन, अभ्यासादन। जीत — विजय, जय। बदला लेना — वैरशुद्धि, प्रतीकार, वैरनिर्यातन।
अमरकोश २.९.३७ — वैश्यवर्गः
जीरको जरणोऽजाजि कणा कृष्णे तु जीरके ।सुषवी कारवी पृथ्वी पृथुः कालोपकुञ्जिका ॥
जीरा — जीरक, जरण, अजाजी, कणा। काला जीरा (कलौंजी) — सुषवी, कारवी, पृथ्वी, पृथु, काला, उपकुंचिका।
अमरकोश २.९.६४ — वैश्यवर्गः
स्कन्धदेशे त्वस्य वहः सास्ना तु गलकम्बलः ।स्यान्नस्तितस्तु नस्योतः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥
बैल का कन्धा (जहाँ जुआ रखते हैं) — वह। गले की लटकती खाल — सास्ना, गलकम्बल। नाथा हुआ बैल — नस्तित, नस्योत। (सधाने के लिये) जुए के बगल में जोता बैल — प्रष्ठवाह्, युगपार्श्वग।
अमरकोश ३.१.४८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ।कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥
मूर्ख — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश। कंजूस — कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच।
अमरकोश ३.१.८२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उच्चावचं नैकभेदमुच्चण्डमविलम्बितम् ।अरुन्तुदस्तु मर्मस्पृगबाधं तु निरर्गलम् ॥
अनेक प्रकार का (ऊँचा-नीचा) — उच्चावच, नैकभेद। शीघ्र — उच्चण्ड, अविलम्बित। मर्म को चोट पहुँचाने वाला — अरुन्तुद, मर्मस्पृक्। बिना रुकावट — अबाध, निरर्गल।
अमरकोश ३.२.५ — सङ्कीर्णवर्गः
पर्याप्तिः स्यात्परित्राणं हस्तधारणमित्यपि ।सेवनं सीवनं स्यूतिर्विदरः स्फुटनं भिदा ॥
(मारने को उद्यत को) रोकना/बचाना — पर्याप्ति, परित्राण, हस्तधारण। सिलाई — सेवन, सीवन, स्यूति। फटना — विदर, स्फुटन, भिदा।
अमरकोश ३.३.५६ — नानार्थवर्गः
ग्रामणीर्नापिते पुंसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे त्रिषु ।ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवोः ॥
ग्रामणी — नाई (पुं॰); श्रेष्ठ, गाँव का मुखिया (तीनों लिङ्ग)। ऊर्णा — भेड़ आदि का ऊन, भौंहों के बीच का (रोम) भँवर।
अमरकोश ३.३.६७ — नानार्थवर्गः
यानपात्रे शिशौ पोतः प्रेतः प्राण्यन्तरे मृते ।ग्रहभेदे ध्वजे केतुः पार्थिवे तनये सुतः ॥
पोत — जहाज़, (पशु-पक्षी का) बच्चा। प्रेत — (भूत आदि) अन्य प्राणी, मरा हुआ। केतु — एक ग्रह, ध्वजा। सुत — राजा, पुत्र।
अमरकोश ३.३.२५६ — नानार्थवर्गः
चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति ॥
'च' — अन्वाचय (गौण जोड़), समाहार, इतरेतर (परस्पर), समुच्चय (और)। 'स्वस्ति' — आशीर्वाद, कल्याण, पुण्य। 'अति' — अधिकता, उल्लंघन।
अमरकोश ३.४.७ — अव्ययवर्गः
स्युः प्याट्पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।अतर्किते तु सहसा स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः ॥
सम्बोधन — प्याट्, पाट्, अंग, हे, है, भोः। निकट — समया, निकषा, हिरुक्। अचानक — सहसा। आगे — पुरः, पुरतः, अग्रतः।
अमरकोश ३.५.१७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वटकश्चानुवाकश्च रल्लकश्च कुडङ्गकः ।पुङ्खो न्यूङ्खः समुद्रश्च विटपट्टधटाः खटाः ॥
(पुल्लिंग —) वटक (बड़ा), अनुवाक (वेद का अध्याय), रल्लक (कम्बल), कुडंगक, पुंख (बाण का पिछला भाग), न्यूंख, समुद्र, विट, पट्ट, घट, खट —