🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:58:41 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "चीत" के १० परिणाम

अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.१६ — शब्दादिवर्गः
अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनम् ।विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः ॥
बार-बार कहना 'अनुलाप'; शोक में रोना 'विलाप', 'परिदेवन'; परस्पर विरोधी बातें 'विप्रलाप'; आपस में बातचीत 'संलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.८२ — वनौषधिवर्गः
वन्दा वृक्षादनी वृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि ।वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता ॥
बाँदा (पेड़ पर उगने वाला परजीवी पौधा) — वन्दा, वृक्षादनी, वृक्षरुहा, जीवन्तिका। गिलोय के नाम — वत्सादनी, छिन्नरुहा, गुडूची, तन्त्रिका, अमृता —
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश २.५.२ — सिंहादिवर्गः
पुण्डरीकः पञ्चनखचित्रकायमृगद्विषः ।शार्दूलद्वीपिनौ व्याघ्रे तरक्षुस्तु मृगादनः ॥
पुण्डरीक, पंचनख, चित्रकाय, मृगद्विष् (बाघ-जाति के पशु)। बाघ के नाम — व्याघ्र, शार्दूल, द्वीपी। लकड़बग्घा — तरक्षु, मृगादन।
अमरकोश २.५.११ — सिंहादिवर्गः
कृष्णसाररुरुन्यङ्कुरङ्कुशम्बररौहिषाः ।गोकर्णपृषतैणर्श्यरोहिताश्चमरो मृगाः ॥
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत), एण, ऋश्य, रोहित और चमर (सुरा गाय) — ये पशुओं (मृगों) के भेद हैं।
अमरकोश २.८.५३ — क्षत्रियवर्गः
शिबिका याप्ययानं स्याद्दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियाम् ।उभौ तु द्वैपवैयाघ्रौ द्वीपिचर्मावृते रथे ॥
पालकी — शिबिका, याप्ययान। झूला/डोली — दोला, प्रेंखा (स्त्री॰)। चीते या बाघ की खाल से ढका रथ — द्वैप, वैयाघ्र।
अमरकोश ३.३.८२ — नानार्थवर्गः
बृहती क्षुद्रवार्ताकी छन्दोभेदे महत्यपि ।वासिता स्त्री करिण्योश्च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ ॥
बृहती — कटेरी (छोटा बैंगन), एक छन्द (36 अक्षर), बड़ी। वासिता — स्त्री, हथिनी। वार्ता — जीविका (कृषि-व्यापार), लोक-चर्चा (समाचार)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें