🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:05 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "चोटी" के ११ परिणाम

अमरकोश १.१.६८ — स्वर्गवर्गः
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ।वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियाम् ॥
अग्नि के और नाम — शुचि, अप्पित्त। समुद्र की अग्नि के नाम — और्व, वाडव, वडवानल। अग्नि की लपट के नाम — ज्वाला, कीला (पुं॰/स्त्री॰), अर्चि, हेति, शिखा (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.३.४ — शैलवर्गः
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ।कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥
पत्थर के नाम — पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्, शिला, दृषद्; चोटी — कूट (पुं॰/नपुं॰), शिखर, शृंग; खड़ी ढलान/गिरने का स्थान — प्रपात, अतट, भृगु।
अमरकोश २.६.९७ — मनुष्यवर्गः
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमलकाश्चूर्णकुन्तलाः ।ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्षः शिखण्डकः ॥
बालों का समूह — कैशिक, कैश्य। घुँघराले बाल — अलक, चूर्णकुन्तल; माथे पर लटकते घुँघराले बाल — भ्रमरक। बालकों की कनपटी की लटें (चोटी) — काकपक्ष, शिखण्डक।
अमरकोश २.६.९८ — मनुष्यवर्गः
कबरी केशवेशोऽथ धम्मिल्लः संयताः कचाः ।शिखा चूडा केशपाशी व्रतिनस्तु सटा जटा ॥
चोटी/जूड़े की रचना — कबरी, केशवेश। बँधे बाल (जूड़ा) — धम्मिल्ल। चोटी (शिखा) — शिखा, चूडा, केशपाशी। तपस्वी की जटा — सटा, जटा।
अमरकोश २.६.९९ — मनुष्यवर्गः
वेणी प्रवेणी शीर्षण्यशिरस्यौ विशदे कचे ।पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे ॥
गुँथी चोटी — वेणी, प्रवेणी। स्वच्छ (साफ़-सुथरे) बाल — शीर्षण्य, शिरस्य। 'केश' के बाद लगने पर 'पाश', 'पक्ष', 'हस्त' — समूह का अर्थ देते हैं (केशपाश, केशपक्ष, केशहस्त)।
अमरकोश २.६.१३६ — मनुष्यवर्गः
माल्यं मालास्रजौ मूर्ध्नि केशमध्ये तु गर्भकः ।प्रभ्रष्टकं शिखालम्बि पुरोन्यस्तं ललामकम् ॥
सिर पर पहनी माला — माल्य, माला, स्रज्। बालों के बीच गुँथी माला — गर्भक। चोटी से लटकती माला — प्रभ्रष्टक। माथे के आगे लटकती माला — ललामक।
अमरकोश २.६.१३७ — मनुष्यवर्गः
प्रालम्बमृजुलम्बि स्यात्कण्ठाद्वैकक्षिकं तु तत् ।यत्तिर्यक्क्षिप्तमुरसि शिखास्वापीडशेखरौ ॥
गले से सीधी लटकती माला — प्रालम्ब। छाती पर तिरछी (जनेऊ की तरह) पहनी माला — वैकक्षिक। चोटी पर पहनी माला — आपीड, शेखर।
अमरकोश ३.३.२४ — नानार्थवर्गः
शङ्खो निधौ ललाटास्थ्नि कम्बौ न स्त्रीन्द्रियेऽपि खम् ।घृणिज्वाले अपि शिखे शैलवृक्षौ नगावगौ ॥
शंख (पुं॰/नपुं॰) — (कुबेर की) एक निधि, माथे की हड्डी (कनपटी), शंख। ख — इन्द्रिय भी (आकाश भी)। शिखा — किरण, ज्वाला भी (चोटी भी)। नग, अग — पर्वत, वृक्ष।
अमरकोश ३.३.६४ — नानार्थवर्गः
सेतौ च वरणो वेणी नदीभेदे कचोच्चये ।देवसूर्यौ विवस्वन्तौ सरस्वन्तौ नदार्णवौ ॥
वरण — बाँध/पुल भी (एक वृक्ष भी)। वेणी — नदियों का संगम (एक नदी), गुँथी चोटी। विवस्वान् — देवता, सूर्य। सरस्वान् — नद (बड़ी नदी), समुद्र।
अमरकोश ३.३.११४ — नानार्थवर्गः
तरुशैलौ शिखरिणौ शिखिनौ वह्निबर्हिणौ ।प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहावथ सादिनौ ॥
शिखरी — वृक्ष, पर्वत। शिखी — अग्नि, मोर। प्रतियत्न — लालसा, (बन्दी को) पकड़ना (और संस्कार)। सादी —
अमरकोश ३.३.२०१ — नानार्थवर्गः
मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः ।चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥
स्वैर — मन्द (धीमा), स्वच्छन्द। शुभ्र — चमकता, सफ़ेद। मौलि — चोटी, मुकुट, बँधे बाल।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें