🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:42:44 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "छह" के २१ परिणाम

अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.१.५० — स्वर्गवर्गः
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ।शृङ्गी भृङ्गी रिटिस्तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः ॥
कार्तिकेय के और नाम — षाण्मातुर, शक्तिधर, कुमार, क्रौञ्चदारण। शिव के गणों के नाम — शृंगी, भृंगी, रिटि, तुण्डी, नन्दिक, नन्दिकेश्वर।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश २.४.१०२ — वनौषधिवर्गः
दार्वी पचम्पचा दारुहरिद्रा पर्जनीत्यपि ।वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका ॥
दारुहल्दी के और नाम — दार्वी, पचम्पचा, दारुहरिद्रा, पर्जनी। वच के नाम — वचा, उग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका —
अमरकोश २.५.३२ — सिंहादिवर्गः
द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः ।मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजङ्गभुक् ॥
भौंरे के और नाम — द्विरेफ, पुष्पलिह्, भृंग, षट्पद, भ्रमर, अलि। मोर के नाम — मयूर, बर्हिण, बर्ही, नीलकण्ठ, भुजंगभुक् —
अमरकोश २.७.४ — ब्रह्मवर्गः
आश्रमोऽस्त्री द्विजात्यग्रजन्मभूदेववाडवाः ।विप्रश्च ब्राह्मणोऽसौ षट्कर्मा यागादिभिर्वृतः ॥
(इन चारों का नाम) आश्रम (पुं॰/नपुं॰)। ब्राह्मण के नाम — द्विजाति, अग्रजन्मा, भूदेव, वाडव, विप्र, ब्राह्मण। यज्ञ आदि छह कर्मों से युक्त ब्राह्मण — षट्कर्मा।
अमरकोश २.७.३५ — ब्रह्मवर्गः
षट्तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि ।क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ॥
(आगे के) छह शब्द तीनों लिङ्गों में — पूजा के अर्घ के लिये जल — अर्घ्य; पैर धोने का जल — पाद्य; अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) — आतिथ्य, आतिथेय।
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश २.८.१९ — क्षत्रियवर्गः
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥
(ये) छह गुण हैं। राजा की तीन शक्तियाँ — प्रभाव-शक्ति, उत्साह-शक्ति, मन्त्र-शक्ति। क्षय, स्थिति और वृद्धि — नीतिज्ञों का 'त्रिवर्ग' है।
अमरकोश २.८.२२ — क्षत्रियवर्गः
पञ्च त्रिष्वषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः ।विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः ॥
(आगे के) पाँच शब्द तीनों लिङ्गों में — जो मन्त्रणा तीसरे व्यक्ति को ज्ञात न हो — अषडक्षीण (छह आँखों तक न पहुँची)। एकान्त — विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक, रहस् —
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.४९ — नानार्थवर्गः
सर्पमांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः ।क्ष्वेडा वंशशलाकापि नाडी कालेऽपि षट्क्षणे ॥
व्याड — साँप, मांसाहारी हिंसक पशु। इडा/इला — गाय, पृथ्वी, वाणी। क्ष्वेडा — बाँस की खपच्ची भी (सिंहनाद भी)। नाडी — छह क्षण का समय भी (नस भी)।
अमरकोश ३.३.५३ — नानार्थवर्गः
पणो द्यूतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनेऽपि च ।मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशौर्यसन्ध्यादिके गुणः ॥
पण — जुए आदि का दाँव, मज़दूरी, मूल्य, धन। गुण — धनुष की डोरी, द्रव्य में रहने वाला धर्म (रूप-रस आदि), सत्त्व आदि तीन गुण, शौर्य आदि, सन्धि आदि (छह राजगुण)।
अमरकोश ३.३.६८ — नानार्थवर्गः
स्थपतिः कारुभेदेऽपि भूभृद्भूमिधरे नृपे ।मूर्धाभिषिक्तो भूपेऽपि ऋतुः स्त्री कुसुमेऽपि च ॥
स्थपति — शिल्पी (मन्दिर-निर्माता) भी (बृहस्पति-यज्ञकर्ता भी)। भूभृत् — पर्वत, राजा। मूर्धाभिषिक्त — राजा भी (क्षत्रिय भी)। ऋतु — (स्त्री का) मासिक धर्म भी (छह ऋतुएँ भी)।
अमरकोश ३.३.७५ — नानार्थवर्गः
आर्तिः पीडा धनुष्कोट्योर्जातिः सामान्यजन्मनोः ।प्रचारस्यन्दयो रीतिरीतिर्डिम्बप्रवासयोः ॥
आर्ति/अर्ति — पीड़ा, धनुष का सिरा। जाति — सामान्य (वर्ग), जन्म। रीति — प्रचलन (ढंग), बहाव (और पीतल)। ईति — उपद्रव, परदेश-वास (और खेती की छह आपदाएँ)।
अमरकोश ३.३.१४७ — नानार्थवर्गः
धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः ।उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः ॥
धर्म — पुण्य, यमराज, न्याय, स्वभाव, आचार, सोमपान करने वाला (यज्ञकर्ता)। उपक्रम — उपाय सोचकर आरम्भ, (मन्त्रियों की) परीक्षा।
अमरकोश ३.५.३७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुष्षट्पदोरगाः ।जातिभेदाः पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ॥
स्त्रीलिङ्ग और पुल्लिंग दोनों में — अपत्य (सन्तान) अर्थ वाले (औपगवः/औपगवी), दो पैर (मनुष्य/पक्षी), चार पैर (पशु), छह पैर (भ्रमर) वाले और साँप, जाति-भेद, और पुरुष-नाम स्त्री-प्रत्यय के साथ (ब्राह्मणः/ब्राह्मणी); मल्लक —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें