📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "छान्द" के ७ परिणाम
अमरकोश २.७.६ — ब्रह्मवर्गः
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ।दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥
विद्वान् के और नाम — धीमान्, सूरि, कृती, कृष्टि, लब्धवर्ण, विचक्षण, दूरदर्शी, दीर्घदर्शी। वेद-पाठी (पूरी शाखा पढ़ने वाला) — श्रोत्रिय, छान्दस।
अमरकोश २.९.१९ — वैश्यवर्गः
स्याद्यावकस्तु कुल्माषश्चणको हरिमन्थकः ।द्वौ तिले तिलपेजश्च तिलपिञ्जश्च निष्फले ॥
अधपका जौ/घुघरी — यावक, कुल्माष। चना — चणक, हरिमन्थक। तेल-रहित (खोखले) तिल — तिलपेज, तिलपिंज।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश ३.१.५१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः पक्षिसर्पादयोऽण्डजाः ।उद्भिदस्तरुगुल्माद्या उद्भिदुद्भिज्जमुद्भिदम् ॥
कीड़े, मच्छर आदि — स्वेदज (पसीने/नमी से जन्मे)। पक्षी, साँप आदि — अण्डज (अण्डे से)। वृक्ष, झाड़ी आदि — उद्भिद्, उद्भिज्ज, उद्भिद (धरती फोड़कर उगने वाले)।
अमरकोश ३.३.५७ — नानार्थवर्गः
हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या ।त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः ॥
हरिणी — हिरनी, सोने की प्रतिमा, हरे रंग वाली (और एक छन्द)। हरिण — पीला-सफ़ेद रंग (तीनों लिङ्ग; हिरण भी)। स्थूणा — घर का खम्भा भी (लोहे की मूर्ति भी)।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.५.१९ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
दृतिसीमन्तहरितो रोमन्थोद्गीथबुद्बुदाः ।कासमर्दोऽर्बुदः कुन्दः फेनस्तूपौ सयूपकौ ॥
(पुल्लिंग —) दृति (मशक), सीमन्त (माँग), हरित, रोमन्थ (जुगाली), उद्गीथ (सामगान), बुद्बुद (बुलबुला), कासमर्द, अर्बुद (गाँठ/दस करोड़), कुन्द, फेन, स्तूप, यूप —