📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "जिन" के ५५ परिणाम
अमरकोश १.१.१ — स्वर्गवर्गः
यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ।सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥
हे धीर पुरुषो! जो ज्ञान और दया के अथाह सागर हैं, जिनके गुण निर्दोष हैं, उन अविनाशी (परमात्मा) की सेवा लक्ष्मी (समृद्धि) और अमृत (मोक्ष) के लिये करो।
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.८ — स्वर्गवर्गः
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ।आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥
देवताओं के और नाम — आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, आदित्य, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.१.१३ — स्वर्गवर्गः
सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः ।समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः ॥
भगवान् बुद्ध के नाम — सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१८ — स्वर्गवर्गः
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥
ब्रह्मा के और नाम — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन।
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.२५ — स्वर्गवर्गः
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवोऽच्युताग्रजः ।रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥
बलराम के नाम — बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम, कामपाल, हलायुध।
अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.४१ — स्वर्गवर्गः
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ।अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥
शिव के और नाम — व्योमकेश, भव, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.४९ — स्वर्गवर्गः
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ।बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥
कार्तिकेय के और नाम — पार्वतीनन्दन, स्कन्द, सेनानी, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन।
अमरकोश १.१.५४ — स्वर्गवर्गः
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ।संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ॥
इन्द्र के और नाम — जम्भभेदी, हरिहय, स्वराट्, नमुचिसूदन, संक्रन्दन, दुश्च्यवन, तुराषाट्, मेघवाहन।
अमरकोश १.१.८४ — स्वर्गवर्गः
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ।यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥
कुबेर के और नाम — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, यक्ष, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर।
अमरकोश १.३.२२ — दिग्वर्गः
ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः ।मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥
ध्रुव (तारा) को 'औत्तानपादि' भी कहते हैं। अगस्त्य के नाम — अगस्त्य, कुम्भसम्भव, मैत्रावरुणि; और इनकी पत्नी लोपामुद्रा है।
अमरकोश १.३.३५ — दिग्वर्गः
इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः ॥
सूर्य के और नाम — इन, भग, धामनिधि, अंशुमाली, अब्जिनीपति। माठर, पिंगल और दण्ड — ये प्रचण्ड किरणों वाले सूर्य के पार्श्वचर (सेवक) हैं।
अमरकोश १.४.२५ — कालवर्गः
कलुषं वृजिनैनोऽघमंहो दुरितदुष्कृतम् ।स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः ॥
पाप के और नाम — कलुष, वृजिन, एनस्, अघ, अंहस्, दुरित, दुष्कृत। धर्म/पुण्य के नाम — धर्म (पुं॰/नपुं॰), पुण्य, श्रेयस्, सुकृत, वृष।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.१०.३ — वारिवर्गः
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥
जल के नाम — अप् (स्त्री॰ बहुवचन), वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन, वन।
अमरकोश २.४.१६६ — वनौषधिवर्गः
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ।पौरसौगन्धिकध्यामदेवजग्धकरौहिषम् ॥
कुश के नाम — कुश (पुं॰/नपुं॰), कुथ, दर्भ, पवित्र। रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष।
अमरकोश २.४.१७० — वनौषधिवर्गः
खर्जूरः केतकी ताली खर्जुरी च तृणद्रुमाः ॥
खजूर, केतकी (केवड़ा), ताली और खर्जुरी — (ताल, नारियल, सुपारी, हिन्ताल सहित) ये 'तृणद्रुम' (घास-जाति के वृक्ष) कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.३ — सिंहादिवर्गः
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः ।दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ॥
सूअर के नाम — वराह, सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्री, किरि, किटि, दंष्ट्री, घोणी, स्तब्धरोमा, क्रोड, भूदार।
अमरकोश २.५.९ — सिंहादिवर्गः
मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः ।ऐणेयमेण्याश्चर्माद्यमेणस्यैणमुभे त्रिषु ॥
हिरण के नाम — मृग, कुरंग, वातायु, हरिण, अजिनयोनि। हिरणी (एणी) का चमड़ा आदि 'ऐणेय', और हिरण (एण) का 'ऐण' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.५.१० — सिंहादिवर्गः
कदली कन्दली चीनश्चमूरुप्रियकावपि ।समूरुश्चेति हरिणा अमी अजिनयोनयः ॥
कदली, कन्दली, चीन, चमूरु, प्रियक और समूरु — ये (सब) मृगचर्म देने वाले हिरणों के भेद हैं।
अमरकोश २.५.२८ — सिंहादिवर्गः
हंसस्य योषिद्वरटा सारसस्य तु लक्ष्मणा ।जतुकाजिनपत्रा स्यात्परोष्णी तैलपायिका ॥
हंसिनी — वरटा; सारसी — लक्ष्मणा; चमगादड़ — जतुका, अजिनपत्रा; तिलचट्टा — परोष्णी, तैलपायिका।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.४६ — मनुष्यवर्गः
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः ।खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥
अधूरे/विकृत अंग वाला — विकलांग, अपोगण्ड। नाटा — खर्व, ह्रस्व, वामन। तीखी नाक वाला — खरणा, खरणस। नासिका-रहित — विग्र, गतनासिक।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.३९ — ब्रह्मवर्गः
प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः ।वाल्मीकिश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥
वाल्मीकि के नाम — प्राचेतस, आदिकवि, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि। विश्वामित्र के नाम — गाधेय, विश्वामित्र, कौशिक।
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.७.५० — ब्रह्मवर्गः
अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी व्रतिनामासनं वृषी ।अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री भैक्षं भिक्षाकदम्बकम् ॥
कमण्डल — कमण्डलु (पुं॰/नपुं॰), कुण्डी। व्रतियों (तपस्वियों) का आसन — वृषी। मृगचर्म — अजिन, चर्म, कृत्ति (स्त्री॰)। भिक्षा का समूह — भैक्ष।
अमरकोश २.८.७८ — क्षत्रियवर्गः
ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमूः ।वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकमस्त्रियाम् ॥
सेना के नाम — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल, सैन्य, चक्र, अनीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.८५ — क्षत्रियवर्गः
लस्तकस्तु धनुर्मध्यं मोर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः ।स्यात्प्रत्यालीढमालीढमित्यादि स्थानपञ्चकम् ॥
धनुष का मध्य (पकड़ने का स्थान) — लस्तक। प्रत्यंचा — मौर्वी, ज्या, शिंजिनी, गुण। (धनुर्धर के खड़े होने के) पाँच आसन — प्रत्यालीढ, आलीढ आदि।
अमरकोश २.८.८८ — क्षत्रियवर्गः
निरस्तः प्रहिते बाणे विषाक्ते दिग्धलिप्तकौ ।तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः ॥
छोड़ा गया बाण — निरस्त। विष-बुझा बाण — दिग्ध, लिप्तक। तरकश — तूण, उपासंग, तूणीर, निषंग, इषुधि (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश २.९.१४ — वैश्यवर्गः
निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ।गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ॥
हल का (लोहे का) फाल — फल, निरीश, कुटक, फाल, कृषक। हल — लांगल, हल, गोदारण, सीर। जुए की कील — शम्या (स्त्री॰), युगकीलक।
अमरकोश २.९.७४ — वैश्यवर्गः
ऊधस्तु क्लीबमापीनं समौ शिवककीलकौ ।न पुंसि दाम सन्दानं पशुरज्जुस्तु दामनी ॥
थन — ऊधस्, आपीन (नपुं॰)। पशु बाँधने का खूँटा — शिवक, कीलक। (दुहते समय) पैर बाँधने की रस्सी — दामन् (पुं॰ नहीं), सन्दान। पशु बाँधने की रस्सी — पशुरज्जु, दामनी।
अमरकोश २.१०.७ — शूद्रवर्गः
रङ्गाजीवश्चित्रकरः शस्त्रमार्जोऽसिधावकः ।पादकृच्चर्मकारः स्याद्व्योकारो लोहकारकः ॥
चित्रकार — रंगाजीव, चित्रकर। हथियारों पर धार/चमक लगाने वाला (सिकलीगर) — शस्त्रमार्ज, असिधावक। जूते बनाने वाला — पादकृत्, चर्मकार। लोहार — व्योकार, लोहकारक।
अमरकोश २.१०.१२ — शूद्रवर्गः
शैलालिनस्तु शैलूषा जायाजीवाः कृशाश्विनः ।भरता इत्यपि नटाश्चारणास्तु कुशीलवाः ॥
अभिनेता — शैलाली, शैलूष, जायाजीव, कृशाश्वी, भरत, नट। गायक/कथावाचक — चारण, कुशीलव।
अमरकोश ३.१.७० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अरालं वृजिनं जिह्ममूर्मिमत्कुञ्चितं नतम् ।आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि ॥
टेढ़ा — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, नत, आविद्ध, कुटिल, भुग्न, वेल्लित, वक्र।
अमरकोश ३.१.१०२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
हृष्टे मत्तस्तृप्तः प्रह्लन्नः प्रमुदितः प्रीतः ।छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं वृक्णम् ॥
प्रसन्न — हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत। काटा हुआ — छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात, दित, छित, वृक्ण।
अमरकोश ३.१.१०७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ।उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ॥
जाना हुआ — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित, अवगत। स्वीकार किया हुआ — उरीकृत, उररीकृत, अंगीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात —
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.३७ — नानार्थवर्गः
अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ।धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ॥
अज — विष्णु, शिव, बकरा (और ब्रह्मा, कामदेव)। व्रज — गोशाला, मार्ग, समूह। धर्मराज — जिन (बुद्ध/तीर्थंकर), यम (और युधिष्ठिर)। कुंज — (हाथी का) दाँत भी (लताओं का कुंज भी)।
अमरकोश ३.३.५२ — नानार्थवर्गः
भ्रूणोऽर्भके स्त्रैणगर्भे बाणो बलिसुते शरे ।कणोऽतिसूक्ष्मे धान्यांशे सङ्घाते प्रमथे गणः ॥
भ्रूण — शिशु, स्त्री का गर्भ। बाण — बलि का पुत्र (बाणासुर), तीर। कण — अत्यन्त सूक्ष्म, अनाज का दाना। गण — समूह, शिव के अनुचर (प्रमथ)।
अमरकोश ३.३.१०० — नानार्थवर्गः
स्त्री संविज्ज्ञानसंभाषाक्रियाकाराजिनामसु ।धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत् ॥
संविद् (स्त्री॰) — ज्ञान, वार्तालाप, प्रतिज्ञा (सहमति), युद्ध, नाम। उपनिषद् — धर्म, रहस्य (गूढ़ ज्ञान)। शरद् — एक ऋतु, वर्ष।
अमरकोश ३.३.११५ — नानार्थवर्गः
द्वौ सारथिहयारोहौ वाजिनोऽश्वेषु पक्षिणः ।कुलेऽप्यभिजनो जन्मभूम्यामप्यथ हायनाः ॥
सादी — सारथि, घुड़सवार। वाजी — घोड़े, पक्षी, बाण। अभिजन — कुल, जन्मभूमि। हायन —
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.५.१२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
करगण्डोष्ठदोर्दन्तकन्ठकेशनखस्तनाः ।अह्नाहान्ताः क्ष्वेडभेदा रात्रान्ताः प्रागसंख्यकाः ॥
(पुल्लिंग —) हाथ, गाल, होंठ, बाँह, दाँत, गला, बाल, नाख़ून, स्तन (के पर्याय); 'अह्न'/'अह' अन्त वाले (पूर्वाह्णः, द्व्यहः); विष के भेद; और 'रात्र' अन्त वाले जिनके पहले संख्या न हो (अहोरात्रः) —
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.४० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेनाछायाशालासुरानिशाः ।स्याद्वा नृसेनं श्वनिशं गोशालमितरे च दिक् ॥
जिनके पहले षष्ठी-विभक्ति का पद हो, ऐसे सेना, छाया, शाला, सुरा, निशा — विकल्प से स्त्री॰ या नपुं॰ — जैसे नृसेनम्/नृसेना, श्वनिशम्, गोशालम्/गोशाला आदि।