📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "ज्ञात" के २० परिणाम
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.५.१८ — सिंहादिवर्गः
लोहपृष्ठस्तु कङ्कः स्यादथ चाषः किकीदिविः ।कलिङ्गभृङ्गधूम्याटा अथ स्याच्छतपत्रकः ॥
कंक (बगुला-भेद) — लोहपृष्ठ, कंक; नीलकण्ठ पक्षी — चाष, किकीदिवि; भुजंगा — कलिंग, भृंग, धूम्याट; कठफोड़वा — शतपत्रक —
अमरकोश २.६.१२ — मनुष्यवर्गः
आलिः सखी वयस्याथ पतिवत्नी सभर्तृका ।वृद्धा पलिक्नी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥
सहेली — आलि, सखी, वयस्या। सौभाग्यवती (पति वाली) — पतिवत्नी, सभर्तृका। बूढ़ी स्त्री — वृद्धा, पलिक्नी (पके बालों वाली)। ज्ञानवती — प्राज्ञी, प्रज्ञा; बुद्धिमती — प्राज्ञा, धीमती।
अमरकोश २.६.१८ — मनुष्यवर्गः
सैरन्ध्री परवेश्मस्था स्ववशा शिल्पकारिका ।असिक्नी स्यादवृद्धा या प्रेष्यान्तःपुरचारिणी ॥
दूसरे के घर में रहकर भी स्वतन्त्र रहने वाली, शिल्प (शृंगार आदि) करने वाली स्त्री — सैरन्ध्री। अन्तःपुर में काम करने वाली युवा दासी — असिक्नी।
अमरकोश २.६.३४ — मनुष्यवर्गः
समानोदर्यसोदर्यसगर्भ्यसहजाः समाः ।सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः ॥
सगा भाई (एक माँ से जन्मा) — समानोदर्य, सोदर्य, सगर्भ्य, सहज। सम्बन्धी — सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन।
अमरकोश २.६.३५ — मनुष्यवर्गः
ज्ञातेयं बन्धुता तेषां क्रमाद्भावसमूहयोः ।धवः प्रियः पतिर्भर्ता जारस्तूपपतिः समौ ॥
ज्ञातियों का भाव (सम्बन्ध) — ज्ञातेय; बन्धुओं का समूह — बन्धुता। पति के नाम — धव, प्रिय, पति, भर्ता। परपुरुष (उपपति) — जार, उपपति।
अमरकोश २.७.१५ — ब्रह्मवर्गः
उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्याज्ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः ।यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥
पहली बार (मौलिक) ज्ञान — उपज्ञा। समझ-बूझकर आरम्भ — उपक्रम। यज्ञ — यज्ञ, सव, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, मख, क्रतु।
अमरकोश २.७.१९ — ब्रह्मवर्गः
अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात् ।आग्नीध्राद्या धनैर्वार्या ऋत्विजो याजकाश्च ते ॥
यजुर्वेद, सामवेद और ऋग्वेद के ज्ञाता — क्रमशः अध्वर्यु, उद्गाता, होता। धन (दक्षिणा) देकर वरण किये जाने वाले आग्नीध्र आदि पुरोहित — ऋत्विज्, याजक।
अमरकोश २.८.१५ — क्षत्रियवर्गः
तान्त्रिको ज्ञातसिद्धान्तः सत्री गृहपतिः समौ ।लिपिकारोऽक्षरचरणोऽक्षरचुञ्चुश्च लेखके ॥
सिद्धान्त (शास्त्र) का ज्ञाता — तान्त्रिक, ज्ञातसिद्धान्त। सदा अन्न-दान करने वाला गृहस्थ — सत्री, गृहपति। लेखक — लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुंचु, लेखक।
अमरकोश २.८.२२ — क्षत्रियवर्गः
पञ्च त्रिष्वषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः ।विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः ॥
(आगे के) पाँच शब्द तीनों लिङ्गों में — जो मन्त्रणा तीसरे व्यक्ति को ज्ञात न हो — अषडक्षीण (छह आँखों तक न पहुँची)। एकान्त — विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक, रहस् —
अमरकोश २.९.२८ — वैश्यवर्गः
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु बल्लवाः ।आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ॥
रसोई का अधिकारी — पौरोगव। रसोइया — सूपकार, बल्लव, आरालिक, आन्धसिक, सूद, औदनिक, गुण।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.१.९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तत्परे प्रसितासक्ताविष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः ।प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः ॥
लगन वाला — तत्पर, प्रसित, आसक्त। इच्छित वस्तु के लिये उद्यत — इष्टार्थोद्युक्त, उत्सुक। प्रसिद्ध — प्रतीत, प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत।
अमरकोश ३.१.३० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात्सान्द्रस्निग्धस्तु मेदुरः ।ज्ञाता तु विदुरो विन्दुर्विकासी तु विकस्वरः ॥
हटाने/तिरस्कार करने वाला — निराकरिष्णु, क्षिप्नु। घना और चिकना — सान्द्रस्निग्ध, मेदुर। जानने वाला — ज्ञाता, विदुर, विन्दु। खिलने वाला — विकासी, विकस्वर।
अमरकोश ३.१.१०५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्रातं त्राणं रक्षितमवितं गोपायितं च गुप्तं च ।अवगणितमवमतावज्ञातेऽवमानितं च परिभूते ॥
रक्षा किया हुआ — त्रात, त्राण, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त। अपमानित — अवगणित, अवमत, अवज्ञात, अवमानित, परिभूत।
अमरकोश ३.१.१०७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ।उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ॥
जाना हुआ — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित, अवगत। स्वीकार किया हुआ — उरीकृत, उररीकृत, अंगीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात —
अमरकोश ३.२.४३ — सङ्कीर्णवर्गः
अपि साहस्रकारीषचार्मणाथर्वणादिकम् ॥
(समूह के अर्थ में) — हज़ारों का 'साहस्र', उपलों का 'कारीष', चमड़ों का 'चार्मण', अथर्ववेदियों का 'आथर्वण' आदि भी।
अमरकोश ३.३.१६१ — नानार्थवर्गः
विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दादिकेष्वपि ।निर्यासेऽपि कषायोऽस्त्री सभायां च प्रतिश्रयः ॥
विषय — जिसका जो ज्ञात हो (ज्ञान का क्षेत्र), इन्द्रियों के शब्द आदि विषय भी (और देश)। कषाय (पुं॰/नपुं॰) — गोंद/काढ़ा भी (कसैला रस, गेरुआ भी)। प्रतिश्रय — सभा भी (आश्रय भी)।
अमरकोश ३.३.२२२ — नानार्थवर्गः
ध्रुवो भभेदे क्लीबे तु निश्चिते शाश्वते त्रिषु ।स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने ॥
ध्रुव — ध्रुव तारा (पुं॰); निश्चित (नपुं॰); सदा रहने वाला (तीनों लिङ्ग)। स्व — सम्बन्धी, आत्मा (पुं॰); अपना (तीनों लिङ्ग); धन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२२८ — नानार्थवर्गः
वशा स्त्री करिणी च स्याद्दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु ।स्यात्कर्कशः साहसिकः कठोरामसृणावपि ॥
वशा — स्त्री, हथिनी (और बाँझ गाय)। दृश् — ज्ञान (स्त्री॰; आँख भी); जानने वाला (तीनों लिङ्ग)। कर्कश — साहसी (उग्र), कठोर, खुरदरा।