📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "ज्या" के १८ परिणाम
अमरकोश २.१.२ — भूमिवर्गः
भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा ।धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥
पृथ्वी के नाम — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणि, क्षोणि, ज्या, काश्यपी, क्षिति (सब स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.६.५ — मनुष्यवर्गः
कृताभिषेका महिषी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रियः ।पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥
राज्याभिषेक वाली रानी — महिषी (पटरानी); राजा की अन्य स्त्रियाँ — भोगिनी। पत्नी के नाम — पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी —
अमरकोश २.६.४३ — मनुष्यवर्गः
वर्षीयान्दशमी ज्यायान्पूर्वजस्त्वग्रियोऽग्रजः ।जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोऽवरजानुजाः ॥
अत्यन्त वृद्ध — वर्षीयान्, दशमी (नब्बे वर्ष पार), ज्यायान्। बड़ा भाई — पूर्वज, अग्रिय, अग्रज। छोटा भाई — जघन्यज, कनिष्ठ, यवीयान्, अवरज, अनुज।
अमरकोश २.६.५० — मनुष्यवर्गः
अनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुरित्यपि ॥
स्वास्थ्य — अनामय, आरोग्य; इलाज — चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया; दवा — भेषज, औषध, भैषज्य, अगद, जायु।
अमरकोश २.६.१२४ — मनुष्यवर्गः
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् ।द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥
माथे का तिलक — तमालपत्र, तिलक, चित्रक, विशेषक (दूसरा और चौथा पुं॰/नपुं॰ में)। केसर के नाम —
अमरकोश २.७.१० — ब्रह्मवर्गः
यष्टा च यजमानश्च स सोमवति दीक्षितः ।इज्याशीलो यायजूको यज्वा तु विधिनेष्टवान् ॥
यज्ञ करने वाला — यष्टा, यजमान। सोमयज्ञ करने वाला — दीक्षित। बार-बार यज्ञ करने के स्वभाव वाला — इज्याशील, यायजूक। विधिपूर्वक यज्ञ कर चुका — यज्वा।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.३८ — ब्रह्मवर्गः
व्रज्याटाट्या पर्यटनं चर्या त्वीर्यापथे स्थितिः ।उपस्पर्शस्त्वाचमनमथ मौनमभाषणम् ॥
घूमना — व्रज्या, अटाट्या, पर्यटन। (योगी/भिक्षु का) नियमित आचरण-मार्ग में स्थित रहना — चर्या। आचमन — उपस्पर्श, आचमन। चुप रहना — मौन, अभाषण।
अमरकोश २.७.६० — ब्रह्मवर्गः
परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ।परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान्विवाहोपयमौ समौ ॥
बड़े भाई के अविवाहित रहते विवाह करने वाला छोटा भाई — परिवेत्ता; उसका बड़ा भाई — परिवित्ति। विवाह — विवाह, उपयम —
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश २.८.८४ — क्षत्रियवर्गः
कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ ।कोटिरस्याटनी गोधातले ज्याघातवारणे ॥
कपिध्वज (अर्जुन) का धनुष — गाण्डीव, गाण्डिव (पुं॰/नपुं॰)। धनुष का सिरा — कोटि, अटनी। प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) — गोधा, तल।
अमरकोश २.८.८५ — क्षत्रियवर्गः
लस्तकस्तु धनुर्मध्यं मोर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः ।स्यात्प्रत्यालीढमालीढमित्यादि स्थानपञ्चकम् ॥
धनुष का मध्य (पकड़ने का स्थान) — लस्तक। प्रत्यंचा — मौर्वी, ज्या, शिंजिनी, गुण। (धनुर्धर के खड़े होने के) पाँच आसन — प्रत्यालीढ, आलीढ आदि।
अमरकोश २.८.९५ — क्षत्रियवर्गः
यत्सेनयाभिगमनमरौ तदभिषेणनम् ।यात्रा व्रज्याभिनिर्वाणं प्रस्थानं गमनं गमः ॥
सेना लेकर शत्रु पर चढ़ाई — अभिषेणन। प्रस्थान/कूच — यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गमन, गम।
अमरकोश २.९.८० — वैश्यवर्गः
विक्रेता स्याद्विक्रयिकः क्रायकक्रयिकौ समौ ।वाणिज्यं तु वणिज्या स्यान्मूल्यं वस्नोऽप्यवक्रयः ॥
बेचने वाला — विक्रेता, विक्रयिक। ख़रीदने वाला — क्रायक, क्रयिक। व्यापार — वाणिज्य, वणिज्या। दाम — मूल्य, वस्न, अवक्रय।
अमरकोश २.९.९७ — वैश्यवर्गः
रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।शुल्बं म्लेच्छमुखं द्व्यष्टवरिष्टोदुम्बराणि च ॥
पीतल — रीति (स्त्री॰), आरकूट (पुं॰/नपुं॰)। ताँबा — ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, वरिष्ठ, उदुम्बर।
अमरकोश ३.२.९ — सङ्कीर्णवर्गः
ओषः प्लोषे नयो नाये ज्यानिर्जीर्णौ भ्रमो भ्रमौ ।स्फातिर्वृद्धौ प्रथाख्यातौ स्पृष्टिः पृक्तौ स्नवः स्रवे ॥
जलना — ओष, प्लोष। ले जाना/नीति — नय, नाय। बुढ़ापा/क्षीणता — ज्यानि, जीर्णि। घूमना — भ्रम, भ्रमि। बढ़ना — स्फाति, वृद्धि। प्रसिद्धि — प्रथा, ख्याति। स्पर्श — स्पृष्टि, पृक्ति। बहना — स्नव, स्रव।
अमरकोश ३.३.१२७ — नानार्थवर्गः
निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ।निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥
साधन — (उपर्युक्त) और सम्पादन, उपकरण, अनुगमन। निर्यातन — बदला लेना, दान, धरोहर लौटाना।
अमरकोश ३.३.२५० — नानार्थवर्गः
वृद्धप्रशंसयोर्ज्यायान्कनीयांस्तु युवाल्पयोः ।वरीयांस्तूरुवरयोः साधीयान्साधुबाढयोः ॥
ज्यायान् — अधिक बूढ़ा, अधिक प्रशंसनीय (श्रेष्ठ)। कनीयान् — अधिक युवा, अधिक छोटा। वरीयान् — अधिक विस्तृत, अधिक श्रेष्ठ। साधीयान् — अधिक अच्छा, अधिक दृढ़।