📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "झप" के ५ परिणाम
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.४.११ — कालवर्गः
एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ ।अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ॥
सूर्य और चन्द्रमा को एक साथ 'पुष्पवन्तौ' कहते हैं। अठारह निमेष की एक 'काष्ठा', और तीस काष्ठा की एक 'कला' होती है।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश ३.३.२३१ — नानार्थवर्गः
आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः ।सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ ॥
आशु — (एक) धान का नाम, शीघ्र। पाश — बन्धन, (वरुण का) अस्त्र। अनिमिष — देवता, मछली (दोनों पलक नहीं झपकाते)। पुरुष — आत्मा, मनुष्य।
अमरकोश ३.५.६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
घञो ञः सा क्रियास्यां चेद्दाण्डपाता हि फाल्गुनी ।श्यैनम्पाता च मृगया तैलम्पाता स्वधेति दिक् ॥
घञ्-प्रत्ययान्त से 'ञ' प्रत्यय, यदि 'यह क्रिया इसमें हो' अर्थ हो, तो स्त्रीलिङ्ग — जैसे 'दाण्डपाता' (जिसमें डण्डे गिरें — फाल्गुनी पूर्णिमा/होली), 'श्यैनम्पाता' (बाज़ों का झपटना — शिकार), 'तैलम्पाता' (तेल का गिरना — स्व…