🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:02:23 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "टंक" के ११ परिणाम

अमरकोश १.९.४ — नरकवर्गः
स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत् ॥
दुःख के और नाम — कष्ट, कृच्छ्र, आभील। इनमें से जो शब्द किसी वस्तु के विशेषण हों, वे तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश २.२.१६ — पुरवर्गः
कपोतपालिकायां तु विटङ्कं पुन्नपुंसकम् ।स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका ॥
कबूतरों के बैठने का छज्जा — कपोतपालिका, विटंक (पुं॰/नपुं॰); द्वार — द्वार् (स्त्री॰), द्वार, प्रतीहार; आँगन का चबूतरा — वितर्दि, वेदिका।
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.८.८५ — क्षत्रियवर्गः
लस्तकस्तु धनुर्मध्यं मोर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः ।स्यात्प्रत्यालीढमालीढमित्यादि स्थानपञ्चकम् ॥
धनुष का मध्य (पकड़ने का स्थान) — लस्तक। प्रत्यंचा — मौर्वी, ज्या, शिंजिनी, गुण। (धनुर्धर के खड़े होने के) पाँच आसन — प्रत्यालीढ, आलीढ आदि।
अमरकोश २.८.१०८ — क्षत्रियवर्गः
विस्फारो धनुषः स्वानः पटहाडम्बरौ समौ ।प्रसभं तु बलात्कारो हठोऽथ स्खलितं छलम् ॥
धनुष की टंकार — विस्फार। युद्ध का नगाड़ा — पटह, आडम्बर। ज़बरदस्ती — प्रसभ, बलात्कार, हठ। (युद्ध-नियम से) चूकना/धोखा — स्खलित, छल।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.३.२२ — नानार्थवर्गः
करिण्यां चापि गणिका दारकौ बालभेदकौ ।अन्धेऽप्यनेडमूकः स्याट्टङ्कौ दर्पाश्मदारणौ ॥
गणिका — हथिनी भी। दारक — बालक, फाड़ने वाला। अनेडमूक — अन्धा भी (गूँगा-बहरा भी)। टंक — घमण्ड, पत्थर तोड़ने की टाँकी।
अमरकोश ३.३.४२ — नानार्थवर्गः
रसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः ।रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे ॥
कटु — कड़वा रस (पुं॰); न करने योग्य काम (नपुं॰); ईर्ष्यालु, तीखा (तीनों लिङ्ग)। रिष्ट — कुशल, अशुभ, अभाव। अरिष्ट — शुभ, अशुभ (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.२०१ — नानार्थवर्गः
मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः ।चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥
स्वैर — मन्द (धीमा), स्वच्छन्द। शुभ्र — चमकता, सफ़ेद। मौलि — चोटी, मुकुट, बँधे बाल।
अमरकोश ३.५.३३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
मोदकस्तण्डकष्टङ्कः शाटकः कर्पटोऽर्बुदः ।पातकोद्योगचरकतमालामलका नडः ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) मोदक (लड्डू), तण्डक, टंक, शाटक (साड़ी), कर्पट (चिथड़ा), अर्बुद, पातक (पाप), उद्योग, चरक, तमाल, आमलक (आँवला), नड (नरकट) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें