📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "ठप" के ८ परिणाम
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.४.१८ — कालवर्गः
आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः ।स्युर्नभस्यप्रौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः ॥
आषाढ़ का नाम 'शुचि'; श्रावण के — नभस्, श्रावणिक; भाद्रपद के — नभस्य, प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद (समानार्थक)।
अमरकोश २.६.७ — मनुष्यवर्गः
कृतसापत्निकाध्यूढाधिविन्नाथ स्वयंवरा ।पतिंवरा च वर्याथ कुलस्त्री कुलपालिका ॥
जिसके पति ने दूसरा विवाह कर लिया हो (पहली पत्नी) — कृतसापत्निका, अध्यूढा, अधिविन्ना। स्वयं पति चुनने वाली — स्वयंवरा, पतिंवरा, वर्या। कुल की मर्यादा रखने वाली — कुलस्त्री, कुलपालिका।
अमरकोश २.९.९१ — वैश्यवर्गः
स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते ।ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तद्द्वयमाहतम् ॥
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी — कोश, हिरण्य। उन दोनों से भिन्न (ताँबा आदि) धातु — कुप्य। उन दोनों के ठप्पा लगे (सिक्के) — रूप्य।
अमरकोश २.१०.२९ — शूद्रवर्गः
पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभिः कृता ।जतुत्रपुविकारे तु जातुषं त्रापुषं त्रिषु ॥
कपड़े, हाथीदाँत आदि से बनी गुड़िया — पांचालिका, पुत्रिका। लाख से बनी वस्तु — जातुष; राँगे से बनी — त्रापुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश ३.१.११० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अभ्यवहृतान्नजग्धग्रस्तग्लस्ताशितं भुक्ते ।क्षेपिष्ठक्षोदिष्ठप्रेष्ठवरिष्ठस्थविष्ठबंहिष्ठाः ॥
खाया हुआ — अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त। क्षेपिष्ठ (सबसे शीघ्र), क्षोदिष्ठ (सबसे छोटा), प्रेष्ठ (सबसे प्रिय), वरिष्ठ (सबसे विस्तृत), स्थविष्ठ (सबसे स्थूल), बंहिष्ठ (सबसे अधिक) —
अमरकोश ३.३.१३७ — नानार्थवर्गः
परिच्छदे परीवापः पर्युप्तौ सलिलस्थितौ ।गोधुग्गोष्ठपती गोपौ हरविष्णू वृषाकपी ॥
परीवाप — परिजन/सामग्री, बोना, जल का ठहराव। गोप — ग्वाला, गोशाला का स्वामी (और राजा, रक्षक)। वृषाकपि — शिव, विष्णु (और इन्द्र)।