📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "डा" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.४३ — स्वर्गवर्गः
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।वारीही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ॥
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी और चामुण्डा — ये सात मातृकाएँ हैं।
अमरकोश १.१.४६ — स्वर्गवर्गः
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला ।अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥
पार्वती के और नाम — शिवा, भवानी, रुद्राणी, शर्वाणी, सर्वमंगला, अपर्णा, पार्वती, दुर्गा, मृडानी, चण्डिका, अम्बिका।
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.१.५१ — स्वर्गवर्गः
कर्ममोटी तु चामुण्डा चर्ममुण्डा तु चर्चिका ।इन्द्रो मरुत्वान्मघवा बिडौजाः पाकशासनः ॥
चामुण्डा को 'कर्ममोटी' और 'चर्ममुण्डा' को 'चर्चिका' भी कहते हैं। इन्द्र के नाम — इन्द्र, मरुत्वान्, मघवा, बिडौजा, पाकशासन।
अमरकोश १.३.१६ — दिग्वर्गः
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः ।अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः ॥
चन्द्रमा के और नाम — विधु, सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ, मृगांक, कलानिधि।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.३.३५ — दिग्वर्गः
इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः ॥
सूर्य के और नाम — इन, भग, धामनिधि, अंशुमाली, अब्जिनीपति। माठर, पिंगल और दण्ड — ये प्रचण्ड किरणों वाले सूर्य के पार्श्वचर (सेवक) हैं।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.५.१७ — धीवर्गः
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते ।कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ ॥
काला-पीला मिश्रित — श्याव, कपिश। काला-लाल मिश्रित — धूम्र, धूमल। भूरा-पीला — कडार, कपिल, पिंग, पिशंग, कद्रु, पिंगल।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.७.२५ — नाट्यवर्गः
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः ।क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥
लज्जा के नाम — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, व्रीडा, लज्जा; दूसरों (बड़ों) के कारण आई लज्जा 'अपत्रपा'। क्षमा — क्षान्ति, तितिक्षा। दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है।
अमरकोश १.७.३४ — नाट्यवर्गः
द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च ।व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥
हँसी-खेल के नाम — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म। बहाना — व्याज, अपदेश, लक्ष्य। खेल-कूद — क्रीडा, खेला, कूर्दन।
अमरकोश १.९.३ — नरकवर्गः
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना ।पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥
बलपूर्वक (नरक में) डाला जाना — विष्टि, आजू; तीव्र कष्ट — कारणा, यातना, तीव्रवेदना; दुःख के नाम — पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज —
अमरकोश १.१०.१ — वारिवर्गः
समुद्रोऽब्धिरकूपारः पारावारः सरित्पतिः ।उदन्वानुदधिः सिन्धुः सरस्वान्सागरोऽर्णवः ॥
समुद्र के नाम — समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु, सरस्वान्, सागर, अर्णव।
अमरकोश १.१०.२८ — वारिवर्गः
पद्माकरस्तडागोऽस्त्री कासारः सरसी सरः ।वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरो वापी तु दीर्घिका ॥
कमलों वाला बड़ा तालाब — पद्माकर, तडाग (पुं॰/नपुं॰); सरोवर — कासार, सरसी, सरस्; छोटा तालाब — वेशन्त, पल्वल, अल्पसरस्; बावड़ी — वापी, दीर्घिका।
अमरकोश २.२.४ — पुरवर्गः
भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्न्यस्तकीकसम् ।गृहं गेहोदवसितं वेश्म सद्म निकेतनम् ॥
दीवार — भित्ति (स्त्री॰), कुड्य; जिसके भीतर हड्डी आदि डाली गई हो — एडूक। घर के नाम — गृह, गेह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्, निकेतन —
अमरकोश २.३.७ — शैलवर्गः
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥
पर्वत से तिरछे बाहर निकली चट्टानें — दन्तक; खान — खनि (स्त्री॰), आकर; मुख्य पर्वत के पास के छोटे पर्वत — पाद, प्रत्यन्तपर्वत।
अमरकोश २.४.१३ — वनौषधिवर्गः
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् ।निष्कुहः कोटरं वा ना वल्लरिर्मञ्जरिः स्त्रियौ ॥
लकड़ी — काष्ठ, दारु; ईंधन — इन्धन, एध, इध्म; यज्ञ की लकड़ी — एध, समिध् (स्त्री॰); पेड़ का खोखला — निष्कुह, कोटर (पुं॰ विकल्प से); मंजरी — वल्लरि, मंजरि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.३७ — वनौषधिवर्गः
सौवीरं बदरं घोण्टाप्यथ स्यात्स्वादुकण्टकः ।विकङ्कतः स्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि ॥
बेर (फल) के और नाम — सौवीर, बदर, घोण्टा। कटाई (विकंकत) के नाम — स्वादुकण्टक, विकंकत, स्रुवावृक्ष, ग्रन्थिल, व्याघ्रपाद्।
अमरकोश २.४.७६ — वनौषधिवर्गः
ओण्ड्रपुष्पं जपापुष्पं वज्रपुष्पं तिलस्य यत् ।प्रतिहासशतप्रासचण्डातहयमारकाः ॥
गुड़हल के फूल — ओड्रपुष्प, जपापुष्प; तिल का फूल — वज्रपुष्प। कनेर के नाम — प्रतिहास, शतप्रास, चण्डात, हयमारक —
अमरकोश २.४.८६ — वनौषधिवर्गः
मत्स्यपित्ता कृष्णभेदी चक्राङ्गी शकुलादनी ।आत्मगुप्ताजहाव्यण्डा कण्डुरा प्रावृषायणी ॥
कुटकी के और नाम — मत्स्यपित्ता, कृष्णभेदी, चक्रांगी, शकुलादनी। कौंच के नाम — आत्मगुप्ता, जहा, अव्यण्डा, कण्डुरा, प्रावृषायणी —
अमरकोश २.४.८८ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी रण्डा मूषिकपर्ण्यपि ।अपामार्गः शैखरिको धामार्गवमयूरकौ ॥
मूसाकानी के और नाम — प्रत्यक्श्रेणी, सुतश्रेणी, रण्डा, मूषिकपर्णी। चिरचिटा (अपामार्ग) के नाम — अपामार्ग, शैखरिक, धामार्गव, मयूरक —
अमरकोश २.४.१०५ — वनौषधिवर्गः
शालेयः स्याच्छीतशिवश्छत्रा मधुरिका मिसिः ।मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वज्रः स्नुक्स्त्री स्नुही गुडा ॥
सौंफ के नाम — शालेय, शीतशिव, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेया। थूहर के नाम — सीहुण्ड, वज्र, स्नुक् (स्त्री॰), स्नुही, गुडा —
अमरकोश २.४.१२४ — वनौषधिवर्गः
महेरणा कुन्दुरुकी सल्लकी ह्लादिनीति च ।अग्निज्वालासुभिक्षे तु धातकी धातुपुष्पिका ॥
सलई के और नाम — महेरणा, कुन्दुरुकी, सल्लकी, ह्लादिनी। धाय के नाम — अग्निज्वाला, सुभिक्षा, धातकी, धातुपुष्पिका।
अमरकोश २.४.१२८ — वनौषधिवर्गः
कुणिः कच्छः कान्तलको नन्दिवृक्षोऽथ राक्षसी ।चण्डा धनहरी क्षेमदुष्पत्रगणहासकाः ॥
तुन के और नाम — कुणि, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष। चण्डा (गन्धद्रव्य) के नाम — राक्षसी, चण्डा, धनहरी, क्षेम, दुष्पत्र, गणहासक —
अमरकोश २.४.१२९ — वनौषधिवर्गः
व्याडायुधं व्याघ्रनखं करजं चक्रकारकम् ।सुषिरा विद्रुमलता कपोताङ्घ्रिर्नटी नली ॥
व्याघ्रनख (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — व्याडायुध, व्याघ्रनख, करज, चक्रकारक। नली (गन्धद्रव्य) के नाम — सुषिरा, विद्रुमलता, कपोतांघ्रि, नटी, नली —
अमरकोश २.४.१५९ — वनौषधिवर्गः
गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षका ।कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दूब के नाम — गोलोमी, शतवीर्या, गण्डाली, शकुलाक्षका। मोथा के नाम — कुरुविन्द, मेघनामा (बादल के नामों वाला), मुस्ता, मुस्तक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१६० — वनौषधिवर्गः
स्याद्भद्रमुस्तको गुन्द्रा चूडाला चक्रलोच्चटा ।वंशे त्वक्सारकर्मारत्वचिसारतृणध्वजाः ॥
भद्रमोथा — भद्रमुस्तक, गुन्द्रा; मोथा के भेद — चूडाला, चक्रला, उच्चटा। बाँस के नाम — वंश, त्वक्सार, कर्मार, त्वचिसार, तृणध्वज —
अमरकोश २.४.१६२ — वनौषधिवर्गः
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ।नडस्तु धमनः पोटगलोऽथो काशमस्त्रियाम् ॥
गाँठ — ग्रन्थि (पुं॰), पर्व, परुस्; सरकण्डा — गुन्द्र, तेजनक, शर; नरकट — नड, धमन, पोटगल; काँस — काश (पुं॰/नपुं॰) —
अमरकोश २.४.१६३ — वनौषधिवर्गः
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ।रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥
काँस के और नाम — इक्षुगन्धा, पोटगल (पुं॰)। बबई घास — बल्वज (बहुवचन)। गन्ने के नाम — रसाल, इक्षु; उसके भेद — पुण्ड्र, कान्तारक आदि।
अमरकोश २.४.१६५ — वनौषधिवर्गः
लामज्जकं लघुलयमवदाहेष्टकापथे ।नडादयस्तृणं गर्मुच्छ्यामाकप्रमुखा अपि ॥
ख़स के और नाम — लामज्जक, लघुलय, अवदाह, इष्टकापथ। नरकट आदि, गर्मुत् और साँवा आदि भी 'तृण' (घास) कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.५ — सिंहादिवर्गः
ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।लुलायो महिषो वाहद्विषत्कासरसैरिभाः ॥
भालू — भल्लुक, ऋक्ष, अच्छभल्ल, भल्लूक; गैंडा — गण्डक, खड्ग, खड्गी; भैंसा — लुलाय, महिष, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ।
अमरकोश २.५.७ — सिंहादिवर्गः
ओतुर्बिडालो मार्जारो वृषदंशक आखुभुक् ।त्रयो गौधारगौधेरगौधेया गोधिकात्मजे ॥
बिल्ली के नाम — ओतु, बिडाल, मार्जार, वृषदंशक, आखुभुक्। गोह का बच्चा — गौधार, गौधेर, गौधेय।
अमरकोश २.५.२९ — सिंहादिवर्गः
वर्वणा मक्षिका नीला सरघा मधुमक्षिका ।पतङ्गिका पुत्तिका स्याद्दंशस्तु वनमक्षिका ॥
मक्खी — वर्वणा, मक्षिका, नीला; मधुमक्खी — सरघा, मधुमक्षिका; छोटी मधुमक्खी — पतंगिका, पुत्तिका; डाँस (जंगली मक्खी) — दंश, वनमक्षिका।
अमरकोश २.५.३० — सिंहादिवर्गः
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ।भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः ॥
छोटा डाँस — दंशी; ततैया — गन्धोली, वरटा (पुं॰/स्त्री॰); झींगुर — भृंगारी, झीरुका, चीरी, झिल्लिका (समानार्थक)।
अमरकोश २.५.३४ — सिंहादिवर्गः
शिखा चूडा शिखण्डस्तु पिच्छबर्हे नपुंसके ।खगे विहङ्गविहगविहङ्गमविहायसः ॥
मोर की कलगी — शिखा, चूडा; मोरपंख — शिखण्ड, पिच्छ, बर्ह (नपुं॰)। पक्षी के नाम — खग, विहंग, विहग, विहंगम, विहायस् —
अमरकोश २.५.४० — सिंहादिवर्गः
पेशी कोशो द्विहीनेऽण्डं कुलायो नीडमस्त्रियाम् ।पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः ॥
अण्डा — पेशी, कोश (पुं॰/नपुं॰), अण्ड; घोंसला — कुलाय, नीड (पुं॰/नपुं॰); बच्चा — पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक, शिशु।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.९८ — मनुष्यवर्गः
कबरी केशवेशोऽथ धम्मिल्लः संयताः कचाः ।शिखा चूडा केशपाशी व्रतिनस्तु सटा जटा ॥
चोटी/जूड़े की रचना — कबरी, केशवेश। बँधे बाल (जूड़ा) — धम्मिल्ल। चोटी (शिखा) — शिखा, चूडा, केशपाशी। तपस्वी की जटा — सटा, जटा।
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.६.१२० — मनुष्यवर्गः
अर्धोरुकं वरस्त्रीणां स्याच्चण्डातकमस्त्रियाम् ।स्यात्त्रिष्वाप्रपदीनं तत्प्राप्नोत्याप्रपदं हि यत् ॥
स्त्रियों का घुटनों तक का वस्त्र (लहँगा) — अर्धोरुक, चण्डातक (पुं॰/नपुं॰)। पैरों के पंजों तक पहुँचने वाला (लम्बा) वस्त्र — आप्रपदीन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.१३९ — मनुष्यवर्गः
शयनं मञ्चपर्यङ्कपल्यङ्काः खट्वया समाः ।गेन्दुकः कन्दुको दीपः प्रदीपः पीठमासनम् ॥
शयन (बिस्तर)। पलंग/खाट — मंच, पर्यंक, पल्यंक, खट्वा। गेंद — गेन्दुक, कन्दुक। दीपक — दीप, प्रदीप। आसन — पीठ, आसन।
अमरकोश २.७.४२ — ब्रह्मवर्गः
औपवस्तं तूपवासो विवेकः पृथगात्मता ।स्याद्ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिरथाञ्जलिः ॥
उपवास — औपवस्त, उपवास। (आत्मा-अनात्मा का) भेद-ज्ञान — विवेक, पृथगात्मता। सदाचार और वेदाध्ययन से प्राप्त तेज — ब्रह्मवर्चस, वृत्ताध्ययनर्द्धि। अंजलि —
अमरकोश २.७.४९ — ब्रह्मवर्गः
पवित्रः प्रयतः पूतः पाषण्डाः सर्वलिङ्गिनः ।पालाशो दण्ड आषाढो व्रते राम्भस्तु वैणवः ॥
पवित्र — पवित्र, प्रयत, पूत। (वेद-विरुद्ध) सब प्रकार के वेश धारण करने वाले — पाषण्ड। ब्रह्मचर्य-व्रत में पलाश का दण्ड — आषाढ; बाँस का दण्ड — राम्भ, वैणव।
अमरकोश २.७.५३ — ब्रह्मवर्गः
नियमस्तु स तत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ।क्षौरं तु भद्राकरणं मुण्डनं वपनं त्रिषु ॥
जो नित्य कर्म बाहरी साधनों से होता है (शौच, सन्तोष आदि) — नियम। बाल मुँडाना — क्षौर, भद्राकरण, मुण्डन, वपन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.५८ — ब्रह्मवर्गः
व्रात्यः संस्कारहीनः स्यादस्वाध्यायो निराकृतिः ।धर्मध्वजी लिङ्गवृत्तिरवकीर्णी क्षतव्रतः ॥
संस्कार (उपनयन) से रहित — व्रात्य। स्वाध्याय न करने वाला — अस्वाध्याय, निराकृति। धर्म का ढोंग करने वाला — धर्मध्वजी, लिंगवृत्ति। व्रत भंग करने वाला (ब्रह्मचारी) — अवकीर्णी, क्षतव्रत।
अमरकोश २.८.२१ — क्षत्रियवर्गः
साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ ।भेदोपजापावुपधा धर्माद्यैर्यत्परीक्षणम् ॥
दण्ड — साहस, दम, दण्ड। मेल-मिलाप (साम) — साम, सान्त्व। फूट डालना — भेद, उपजाप। धर्म, अर्थ आदि (के प्रलोभनों) से (मन्त्रियों की) परीक्षा — उपधा।
अमरकोश २.८.४१ — क्षत्रियवर्गः
तोत्रं वेणुकमालानं बन्धस्तम्भेऽथ शृङ्खले ।अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यादङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम् ॥
हाथी हाँकने का डण्डा — तोत्र, वेणुक। हाथी बाँधने का खूँटा — आलान, बन्धस्तम्भ। ज़ंजीर — शृंखल, अन्दुक, निगड (पुं॰/नपुं॰)। अंकुश — अंकुश (पुं॰/नपुं॰), सृणि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.७३ — क्षत्रियवर्गः
जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ।तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः ॥
बहुत तेज़ दौड़ने वाला — जंघाल, अतिजव। पैरों से (हरकारे का) काम करने वाला — जंघाकरिक, जांघिक। फुर्तीला — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन, जव।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.८.९९ — क्षत्रियवर्गः
चूर्णे क्षोदः समुत्पिञ्जपिञ्जलौ भृशमाकुले ।पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वजमस्त्रियाम् ॥
चूरा — चूर्ण, क्षोद। (सेना का) अत्यन्त अस्त-व्यस्त होना — समुत्पिंज, पिंजल। झण्डा — पताका, वैजयन्ती, केतन, ध्वज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.१०७ — क्षत्रियवर्गः
क्ष्वेडा तु सिंहनादः स्यात्करिणां घटना घटा ।क्रन्दनं योधसंरावो बृंहितं करिगर्जितम् ॥
वीरों की गर्जना — क्ष्वेडा, सिंहनाद। हाथियों का समूह — घटना, घटा। योद्धाओं का (ललकार भरा) शोर — क्रन्दन, योधसंराव। हाथी की चिंघाड़ — बृंहित।
अमरकोश २.८.११२ — क्षत्रियवर्गः
पराजितपराभूतौ त्रिषु नष्टतिरोहितौ ।प्रमापणं निबर्हणं निकारणं विशारणम् ॥
हारा हुआ — पराजित, पराभूत; छिपा/भागा हुआ — नष्ट, तिरोहित (तीनों लिङ्ग)। मारना (वध) — प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण —
अमरकोश २.८.११५ — क्षत्रियवर्गः
उद्वासनप्रमथनक्रथनोज्जासनानि च ।आलम्भपिञ्जविशरघातोन्माथवधा अपि ॥
वध के और नाम — उद्वासन, प्रमथन, क्रथन, उज्जासन, आलम्भ, पिंज, विशर, घात, उन्माथ, वध।
अमरकोश २.९.३४ — वैश्यवर्गः
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम् ।दर्विः कम्बिः खजाका च स्यात्तर्दूर्दारुहस्तकः ॥
हर प्रकार का बर्तन — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन। करछी — दर्वि, कम्बि, खजाका। लकड़ी की करछी — तर्दू, दारुहस्तक।
अमरकोश २.९.५२ — वैश्यवर्गः
तत्तु शुष्कं करीषोऽस्त्री दुग्धं क्षीरं पयस्समम् ।पयस्यमाज्यदध्यादि द्रप्स्यं दधि घनेतरत् ॥
सूखा गोबर (उपला) — करीष (पुं॰/नपुं॰)। दूध — दुग्ध, क्षीर, पयस्। दूध से बने घी, दही आदि — पयस्य। पतला दही — द्रप्स्य।
अमरकोश २.९.५४ — वैश्यवर्गः
दण्डाहतं कालशेयमरिष्टमपि गोरसः ।तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम् ॥
मथानी से मथा दही — दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट, गोरस। चौथाई पानी मिला मट्ठा — तक्र (छाछ); आधा पानी मिला — उदश्वित्; बिना पानी का मथा दही — मथित।
अमरकोश २.९.१०९ — वैश्यवर्गः
पाक्योऽथ सर्जिकाक्षारः कापोतः सुखवर्चकः ।सौवर्चलं स्याद्रुचकं त्वक्क्षीरी वंशरोचना ॥
जवाखार का और नाम — पाक्य। सज्जीखार — सर्जिकाक्षार, कापोत, सुखवर्चक; सौवर्चल, रुचक। वंशलोचन (बाँस से निकलने वाला) — त्वक्क्षीरी, वंशरोचना।
अमरकोश २.१०.१ — शूद्रवर्गः
शूद्राश्चावरवर्णाश्च वृषलाश्च जघन्यजाः ।आचण्डालात्तु सङ्कीर्णा अम्बष्ठकरणादयः ॥
शूद्र के नाम — शूद्र, अवरवर्ण, वृषल, जघन्यज। अम्बष्ठ, करण आदि से लेकर चाण्डाल तक — 'संकीर्ण' (मिश्र) जातियाँ कहलाती हैं।
अमरकोश २.१०.४ — शूद्रवर्गः
रथकारस्तु माहिष्यात्करण्यां यस्य संभवः ।स्याच्चण्डालस्तु जनितो ब्राह्मण्यां वृषलेन यः ॥
माहिष्य पिता और करणी माता का पुत्र — रथकार; शूद्र पिता और ब्राह्मणी माता का पुत्र — चण्डाल।
अमरकोश २.१०.१९ — शूद्रवर्गः
दक्षे तु चतुरपेशलपटवः सूत्थान उष्णश्च ।चण्डालप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनङ्गमाः ॥
कुशल/फुर्तीला — दक्ष, चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान, उष्ण। चाण्डाल के नाम — चण्डाल, प्लव, मातंग, दिवाकीर्ति, जनंगम —
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश २.१०.२२ — शूद्रवर्गः
शुनको भषकः श्वा स्यादलर्कस्तु स योगितः ।श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशलः सरमा शुनी ॥
कुत्ते के और नाम — शुनक, भषक (भौंकने वाला), श्वान्। पागल कुत्ता — अलर्क, योगित। शिकार में कुशल कुत्ता — विश्वकद्रु। कुतिया — सरमा, शुनी।
अमरकोश २.१०.२८ — शूद्रवर्गः
पुंसि वेमा वायदण्डः सूत्राणि नरि तन्तवः ।वाणिर्व्यूतिः स्त्रियौ तुल्ये पुस्तं लेप्यादिकर्मणि ॥
करघे का डण्डा — वेमन् (पुं॰), वायदण्ड। धागे — सूत्र, तन्तु (पुं॰)। बुनाई — वाणि, व्यूति (स्त्री॰)। लेप-मिट्टी आदि से बनी (मूर्ति आदि) कृति — पुस्त।
अमरकोश २.१०.३२ — शूद्रवर्गः
चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी ।नाराची स्यादेषणिका शाणस्तु निकषः कषः ॥
एक साधारण (लोक) वीणा — चाण्डालिका, कण्डोलवीणा, चण्डालवल्लकी। सोना तौलने का काँटा — नाराची, एषणिका। सोना परखने की कसौटी — शाण, निकष, कष।
अमरकोश २.१०.४१ — शूद्रवर्गः
शुण्डापानं मदस्थानं मधुवारा मधुक्रमाः ।मध्वासवो माधवको मधु माध्वीकमद्वयोः ॥
मधुशाला — शुण्डा, पान, मदस्थान। बार-बार पीने का क्रम — मधुवार, मधुक्रम। महुए के फूलों का आसव — मध्वासव, माधवक, मधु, माध्वीक।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.१.२० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुभुक्षितः स्यात्क्षुधितो जिघत्सुरशनायितः ।परान्नः परपिण्डादो भक्षको घस्मरोऽद्भरः ॥
भूखा — बुभुक्षित, क्षुधित, जिघत्सु, अशनायित। दूसरे के अन्न पर जीने वाला — परान्न, परपिण्डाद। बहुत खाने वाला — भक्षक, घस्मर, अद्मर।
अमरकोश ३.१.८४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्कटं ना तु सम्बाधः कलिलं गहनं समे ।सङ्कीर्णे सङ्कुलाकीर्णे मुण्डितं परिवापितम् ॥
तंग/संकरा — संकट, सम्बाध (पुं॰)। दुर्गम/घना — कलिल, गहन। भरा-पूरा/मिश्रित — संकीर्ण, संकुल, आकीर्ण। मुँडा हुआ — मुण्डित, परिवापित।
अमरकोश ३.२.१४ — सङ्कीर्णवर्गः
मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवौ ।बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि ॥
मुट्ठी बाँधना — मुष्टिबन्ध, संग्राह। (डाका/लूटपाट का) उपद्रव — डिम्ब, डमर, विप्लव। बन्धन — बन्धन, प्रसिति, चार। (रोग से) पीड़ा देने वाला — स्पर्श, स्प्रष्टा, उपतप्ता।
अमरकोश ३.३.१२ — नानार्थवर्गः
शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः स्वर्णेऽपि गैरिकम् ।पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रियेऽनृते ॥
शालावृक — बन्दर, सियार, कुत्ता। गैरिक — सोना भी (गेरू भी)। व्यलीक — पीड़ा भी (अप्रिय/झूठ भी)। अलीक — अप्रिय, असत्य।
अमरकोश ३.३.२० — नानार्थवर्गः
पेटकस्त्रिषु वृन्देऽपि गुरौ देश्ये च देशिकः ।खेटकौ ग्रामफलकौ धीवरेऽपिच जालिकः ॥
पेटक — समूह भी (पिटारा भी)। देशिक — गुरु, देश का निवासी (या मार्गदर्शक)। खेटक — गाँव (खेड़ा), ढाल। जालिक — मछुआ भी (जाल डालने वाला/मकड़ी भी)।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.४९ — नानार्थवर्गः
सर्पमांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः ।क्ष्वेडा वंशशलाकापि नाडी कालेऽपि षट्क्षणे ॥
व्याड — साँप, मांसाहारी हिंसक पशु। इडा/इला — गाय, पृथ्वी, वाणी। क्ष्वेडा — बाँस की खपच्ची भी (सिंहनाद भी)। नाडी — छह क्षण का समय भी (नस भी)।
अमरकोश ३.३.५० — नानार्थवर्गः
काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु ।स्याद्भाण्डमश्वाभरणेऽमत्रे मूलवणिग्धने ॥
काण्ड (पुं॰/नपुं॰) — डण्डा (तना), बाण, निन्दित, वर्ग (अध्याय), अवसर, जल। भाण्ड — घोड़े का आभूषण, बर्तन, व्यापारी की पूँजी।
अमरकोश ३.३.७५ — नानार्थवर्गः
आर्तिः पीडा धनुष्कोट्योर्जातिः सामान्यजन्मनोः ।प्रचारस्यन्दयो रीतिरीतिर्डिम्बप्रवासयोः ॥
आर्ति/अर्ति — पीड़ा, धनुष का सिरा। जाति — सामान्य (वर्ग), जन्म। रीति — प्रचलन (ढंग), बहाव (और पीतल)। ईति — उपद्रव, परदेश-वास (और खेती की छह आपदाएँ)।