📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "णय" के २१ परिणाम
अमरकोश १.५.४ — धीवर्गः
अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः ।सन्देहद्वापरौ चाथ समौ निर्णयनिश्चयौ ॥
तर्क के नाम — अध्याहार, तर्क, ऊह। संशय के नाम — विचिकित्सा, संशय, सन्देह, द्वापर। निश्चय के — निर्णय, निश्चय (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.८९ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ।हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका ॥
चिरचिटा के और नाम — प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी, किणिही, खरमंजरी। भारंगी के नाम — हंजिका, ब्राह्मणी, पद्मा, भार्गी, ब्राह्मणयष्टिका —
अमरकोश २.६.६८ — मनुष्यवर्गः
नासामलं तु सिङ्घाणं पिञ्जूषं कर्णयोर्मलम् ।मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् ॥
नाक का मैल — सिंघाण। कान का मैल — पिंजूष। पेशाब — मूत्र, प्रस्राव। मल — उच्चार, अवस्कर, शमल, शकृत् —
अमरकोश २.६.७६ — मनुष्यवर्गः
कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे ।स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः ॥
कमर के पीछे के दो गड्ढे — कूपक, ककुन्दर (पुं॰/नपुं॰)। नितम्ब के मांसपिण्ड — स्फिच् (स्त्री॰), कटिप्रोथ। आगे कहे जाने वाले (जननांगों) के लिये — उपस्थ।
अमरकोश २.७.६१ — ब्रह्मवर्गः
तथा परिणयोद्वाहोपयामाः पाणिपीडनम् ।व्यवायो ग्राम्यधर्मो मैथुनं निधुवनं रतम् ॥
विवाह के और नाम — परिणय, उद्वाह, उपयाम, पाणिपीडन। दाम्पत्य-सम्बन्ध — व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन, रत।
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश २.९.७७ — वैश्यवर्गः
अजा छागी स्तभच्छागबस्तच्छगलका अजे ।मेढ्रोरभ्रोरणोर्णायुमेषवृष्णय एडके ॥
बकरी — अजा, छागी। बकरा — स्तभ, छाग, बस्त, छगलक, अज। भेड़ा — मेढ्र, उरभ्र, उरण, ऊर्णायु, मेष, वृष्णि, एडक।
अमरकोश ३.१.४५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
द्वेष्ये त्वक्षिगतो वध्यः शीर्षच्छेद्य इमौ समौ ।विष्यो विषेण यो वध्यो मुसल्यो मुसलेन यः ॥
द्वेष के योग्य (आँख की किरकिरी) — द्वेष्य, अक्षिगत। वध के योग्य — वध्य, शीर्षच्छेद्य। विष से मारने योग्य — विष्य; मूसल से मारने योग्य — मुसल्य।
अमरकोश ३.२.२५ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रजनः स्यादुपसरः प्रश्रयप्रणयौ समौ ।धीशक्तिर्निष्क्रमोऽस्त्री तु संक्रमो दुर्गसञ्चरः ॥
(पशु का) पहला गर्भ-धारण — प्रजन, उपसर। प्रेमपूर्ण विनती — प्रश्रय, प्रणय। बुद्धि-सामर्थ्य — धीशक्ति, निष्क्रम (पुं॰/नपुं॰)। दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) — संक्रम, दुर्गसंचर।
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.४२ — नानार्थवर्गः
रसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः ।रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे ॥
कटु — कड़वा रस (पुं॰); न करने योग्य काम (नपुं॰); ईर्ष्यालु, तीखा (तीनों लिङ्ग)। रिष्ट — कुशल, अशुभ, अभाव। अरिष्ट — शुभ, अशुभ (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.९५ — नानार्थवर्गः
आस्थानी यत्नयोरास्था प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ।शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ ॥
आस्था — सभा, प्रयत्न (और श्रद्धा)। प्रस्थ (पुं॰/नपुं॰) — पर्वत की समतल भूमि, एक माप। ग्रन्थ — शास्त्र, धन। संस्था — आधार, स्थिति (मर्यादा), मृत्यु।
अमरकोश ३.३.११८ — नानार्थवर्गः
अभिमानोऽर्थादिदर्पे ज्ञाने प्रणयहिंसयोः ।घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिषु मूर्ते निरन्तरे ॥
अभिमान — धन आदि का घमण्ड, ज्ञान (आत्म-बोध), प्रेम (प्रणय-मान), हिंसा। घन — बादल, ठोसपन (गुण); ठोस, घना (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१३१ — नानार्थवर्गः
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः ।गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे ॥
क्रन्दन — रोना, ललकारना। वर्ष्म — शरीर, माप (ऊँचाई)। धाम — घर, शरीर, कान्ति, प्रभाव। चौराहे के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१४३ — नानार्थवर्गः
स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ शम्भू ब्रह्मत्रिलोचनौ ।कुक्षिभ्रूणार्भका गर्भा विस्रम्भः प्रणयेऽपि च ॥
स्तम्भ — खम्भा, जड़ता (रुक जाना)। शम्भु — ब्रह्मा, शिव। गर्भ — पेट, भ्रूण, शिशु (और भीतरी भाग)। विस्रम्भ — प्रेम भी (विश्वास भी)।
अमरकोश ३.३.१६० — नानार्थवर्गः
सङ्घाते सन्निवेशे च संस्त्यायः प्रणयास्त्वमी ।विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधेऽपि समुच्छ्रयः ॥
संस्त्याय — समूह, बनावट (बसावट)। प्रणय — विश्वास, याचना, प्रेम। समुच्छ्रय — विरोध भी (ऊँचाई भी)।
अमरकोश ३.३.१८१ — नानार्थवर्गः
मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ।देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये ॥
मत्सर — दूसरे की भलाई से द्वेष (ईर्ष्या; पुं॰); ईर्ष्यालु, कंजूस (तीनों लिङ्ग)। वर — देवता से माँगा वरदान (पुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग); थोड़ा प्रिय (नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१९६ — नानार्थवर्गः
छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च ।मुस्तेऽपि पिठरं राजकशेरुण्यपि नागरम् ॥
(अन्तर —) छिद्र, अपना (आत्मीय), बिना, बाहर, अवसर, मध्य, अन्तरात्मा। पिठर — नागरमोथा भी (हाँडी भी)। नागर — राजकसेरू भी (सोंठ भी, नागरिक भी)।
अमरकोश ३.३.२१४ — नानार्थवर्गः
मूर्खेऽर्भकेऽपि बालः स्याल्लोलश्चलसतृष्णयोः ।कुलं गृहेऽपि तालाङ्के कुबेरे चैककुण्डलः ॥
बाल — मूर्ख, बालक (और बाल/केश)। लोल — चंचल, लालची। कुल — घर भी (वंश भी)। एककुण्डल — बलराम (ताड़ के ध्वज वाले), कुबेर।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…