🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:47:17 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तद" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.२.२ — व्योमवर्गः
वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥
आकाश के और नाम — वियत्, विष्णुपद; आकाश और विहायस् (पुंलिङ्ग में भी); विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है।
अमरकोश १.३.१२ — दिग्वर्गः
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरम्मदः ।इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥
बिजली की कड़क — स्फूर्जथु, वज्रनिर्घोष; बादल की आग — मेघज्योति, इरम्मद; इन्द्रधनुष — इन्द्रायुध, शक्रधनुस्; वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है।
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.१ — कालवर्गः
कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽप्यथ पक्षतिः ।प्रतिपद्द्वे इमे स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ॥
समय के नाम — काल, दिष्ट, अनेहा, समय। पक्ष की पहली तिथि — पक्षति, प्रतिपद् (दोनों स्त्रीलिङ्ग)। उससे आरम्भ होने वाली 'तिथियाँ' पुं॰ और स्त्री॰ दोनों में हैं।
अमरकोश १.४.२५ — कालवर्गः
कलुषं वृजिनैनोऽघमंहो दुरितदुष्कृतम् ।स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः ॥
पाप के और नाम — कलुष, वृजिन, एनस्, अघ, अंहस्, दुरित, दुष्कृत। धर्म/पुण्य के नाम — धर्म (पुं॰/नपुं॰), पुण्य, श्रेयस्, सुकृत, वृष।
अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश १.५.१८ — धीवर्गः
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ।गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम — चित्र, किर्मीर, कल्माष, शबल, एत, कर्बुर। शुक्ल आदि रंग-वाचक शब्द गुण (रंग) के अर्थ में पुंलिङ्ग हैं, और रंग वाली वस्तु के अर्थ में उस वस्तु के लिङ्ग के अनुसार।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश १.९.१ — नरकवर्गः
स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् ।तद्भेदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः ॥
नरक के नाम — नारक, नरक, निरय, दुर्गति (स्त्री॰)। उसके भेद — तपन, अवीचि, महारौरव, रौरव —
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश १.१०.३४ — वारिवर्गः
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम् ।शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् ॥
सतलुज के नाम — शतद्रु, शुतुद्रि; व्यास नदी के — विपाशा, विपाश् (स्त्री॰); सोन नद के — शोण, हिरण्यवाह; छोटी कृत्रिम नहर — कुल्या।
अमरकोश २.२.१८ — पुरवर्गः
कपाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना ।आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ॥
किवाड़ — कपाट, अरर (तीनों लिङ्गों में); किवाड़ की सिटकनी — अर्गल (पुंलिङ्ग नहीं — स्त्री॰/नपुं॰); सीढ़ी (पक्की) — आरोहण, सोपान; लकड़ी की सीढ़ी — निःश्रेणि, अधिरोहिणी।
अमरकोश २.४.३ — वनौषधिवर्गः
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ।स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥
राजा का सबके लिये (सार्वजनिक) उद्यान — आक्रीड (पुं॰), उद्यान; वही रनिवास के योग्य हो तो 'प्रमदवन' कहलाता है।
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.६० — वनौषधिवर्गः
पीतद्रुः सरलः पूतिकाष्ठं चाथ द्रुमोत्पलः ।कर्णिकारः परिव्याधो लकुचो लिकुचो डहुः ॥
चीड़ (सरल) के नाम — पीतद्रु, सरल, पूतिकाष्ठ। कनेर-वृक्ष (कर्णिकार) के नाम — द्रुमोत्पल, कर्णिकार, परिव्याध। बड़हल के नाम — लकुच, लिकुच, डहु।
अमरकोश २.४.१०१ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी ।अहेरुरथ पीतद्रुकालीयकहरिद्रवः ॥
शतावरी के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, अभीरुपत्री, नारायणी, शतावरी, अहेरु। दारुहल्दी के नाम — पीतद्रु, कालीयक, हरिद्रु —
अमरकोश २.४.१०६ — वनौषधिवर्गः
समन्तदुग्धाथो वेल्लममोघा चित्रतण्डुला ।तण्डुलश्च कृमिघ्नश्च विडङ्गं पुन्नपुंसकम् ॥
थूहर का और नाम — समन्तदुग्धा। वायविडंग के नाम — वेल्ल, अमोघा, चित्रतण्डुला, तण्डुल, कृमिघ्न, विडंग (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१५९ — वनौषधिवर्गः
गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षका ।कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दूब के नाम — गोलोमी, शतवीर्या, गण्डाली, शकुलाक्षका। मोथा के नाम — कुरुविन्द, मेघनामा (बादल के नामों वाला), मुस्ता, मुस्तक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१६३ — वनौषधिवर्गः
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ।रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥
काँस के और नाम — इक्षुगन्धा, पोटगल (पुं॰)। बबई घास — बल्वज (बहुवचन)। गन्ने के नाम — रसाल, इक्षु; उसके भेद — पुण्ड्र, कान्तारक आदि।
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश २.६.२२ — मनुष्यवर्गः
आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी ।गणिकादेस्तु गाणिक्यं गार्भिणं यौवतं गणे ॥
गर्भवती — आपन्नसत्त्वा, गुर्विणी, अन्तर्वत्नी, गर्भिणी। समूह — गणिकाओं का 'गाणिक्य', गर्भिणियों का 'गार्भिण', युवतियों का 'यौवत'।
अमरकोश २.६.२६ — मनुष्यवर्गः
अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चासतीसुतः ।कौलटेरः कौलटेयो भिक्षुकी तु सती यदि ॥
कुलटा स्त्री का पुत्र — बान्धकिनेय, बन्धुल, असतीसुत, कौलटेर, कौलटेय। और यदि (भिक्षा के लिये घर-घर घूमने वाली) भिक्षुकी सती हो, तो —
अमरकोश २.६.२७ — मनुष्यवर्गः
तदा कौलटिनेयोऽस्याः कौलटेयोऽपि चात्मजः ।आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी ॥
तब उसका पुत्र — कौलटिनेय, कौलटेय भी। पुत्र के नाम — आत्मज, तनय, सूनु, सुत, पुत्र। और स्त्रीलिंग में ये ही (आत्मजा, तनया, सूनू, सुता, पुत्री) —
अमरकोश २.६.६४ — मनुष्यवर्गः
उत्ततप्तं शुष्कमांसं स्यात्तद्वल्लूरं त्रिलिङ्गकम् ।रुधिरेऽसृग्लोहितास्ररक्तक्षतजशोणितम् ॥
सूखा मांस — उत्तप्त, शुष्कमांस, वल्लूर (तीनों लिङ्ग)। रक्त — रुधिर, असृज्, लोहित, अस्र, रक्त, क्षतज, शोणित।
अमरकोश २.६.६६ — मनुष्यवर्गः
तिलकं क्लोम मस्तिष्कं गोर्दं किट्टं मलोऽस्त्रियाम् ।अन्त्रं पुरीतद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वस्नसा ॥
क्लोम (फेफड़े/मूत्राशय के पास का अंग) — तिलक, क्लोम। मस्तिष्क (भेजा) — मस्तिष्क, गोर्द। मैल — किट्ट, मल (पुं॰/नपुं॰)। आँत — अन्त्र, पुरीतत्। तिल्ली — गुल्म, प्लीहा (पुं॰)। स्नायु (नस) — वस्नसा —
अमरकोश २.६.७३ — मनुष्यवर्गः
तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ पुमान्पार्ष्णिस्तयोरधः ।जङ्घा तु प्रसृता जानूरुपर्वाष्ठीवदस्त्रियाम् ॥
टखने — घुटिका, गुल्फ (पुं॰); उनके नीचे एड़ी — पार्ष्णि। पिंडली — जंघा, प्रसृता। घुटना — जानु, ऊरुपर्व, अष्ठीवत् (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.९७ — मनुष्यवर्गः
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमलकाश्चूर्णकुन्तलाः ।ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्षः शिखण्डकः ॥
बालों का समूह — कैशिक, कैश्य। घुँघराले बाल — अलक, चूर्णकुन्तल; माथे पर लटकते घुँघराले बाल — भ्रमरक। बालकों की कनपटी की लटें (चोटी) — काकपक्ष, शिखण्डक।
अमरकोश २.६.१०० — मनुष्यवर्गः
तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रु पुम्मुखे ।आकल्पवेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥
शरीर के रोएँ — तनूरुह, रोम, लोम। पुरुष के मुख पर बढ़े बाल — श्मश्रु (दाढ़ी-मूँछ)। शृंगार/वेशभूषा — आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म, प्रसाधन।
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.६.१४० — मनुष्यवर्गः
समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः ।प्रसाधनी कङ्कतिका पिष्टातः पटवासकः ॥
डिब्बा (ढक्कनदार) — समुद्गक, सम्पुटक। पीकदान/उगालदान — प्रतिग्राह, पतद्ग्रह। कंघी — प्रसाधनी, कंकतिका। कपड़ों को सुगन्धित करने का चूर्ण — पिष्टात, पटवासक।
अमरकोश २.७.५ — ब्रह्मवर्गः
विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः ।धीरो मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान्पण्डितः कविः ॥
विद्वान् के नाम — विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ, संख्यावान्, पण्डित, कवि —
अमरकोश २.७.२५ — ब्रह्मवर्गः
आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः ।धवित्रं व्यजनं तद्यद्रचितं मृगचर्मणा ॥
गरम उबले दूध में दही मिलाने से जो (छेना) बनता है — आमिक्षा। मृगचर्म से बना (यज्ञाग्नि का) पंखा — धवित्र।
अमरकोश २.७.३१ — ब्रह्मवर्गः
त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥
दान के नाम — त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, स्पर्शन, प्रतिपादन —
अमरकोश २.७.३२ — ब्रह्मवर्गः
प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥
दान के और नाम — प्रादेशन, निर्वपण, अपवर्जन, अंहति। मृत व्यक्ति के लिये उसी (मृत्यु के) दिन दिया दान — और्ध्वदेहिक (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.५२ — ब्रह्मवर्गः
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः ॥
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ — दर्श और पौर्णमास। शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) — यम।
अमरकोश २.७.५६ — ब्रह्मवर्गः
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ।देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥
ब्रह्म-भाव की प्राप्ति — ब्रह्मभूय, ब्रह्मत्व, ब्रह्मसायुज्य। इसी प्रकार देवभाव की प्राप्ति — देवभूय आदि। सान्तपन आदि (कठोर प्रायश्चित्त-व्रत) — कृच्छ्र।
अमरकोश २.८.६ — क्षत्रियवर्गः
प्रतीहारो द्वारपालद्वास्थद्वास्थितदर्शकाः ।रक्षिवर्गस्त्वनीकस्थोऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ ॥
द्वारपाल — प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वाःस्थित, दर्शक। रक्षकों का दल — रक्षिवर्ग, अनीकस्थ। अधिकारी — अध्यक्ष, अधिकृत।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश २.८.२९ — क्षत्रियवर्गः
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुत्तरः काल आयतिः ।सांदृष्टिकं फलं सद्य उदर्कः फलमुत्तरम् ॥
वर्तमान समय — तत्काल, तदात्व। भविष्य का समय — आयति। तुरन्त मिलने वाला फल — सान्दृष्टिक। बाद में मिलने वाला फल — उदर्क।
अमरकोश २.८.३१ — क्षत्रियवर्गः
प्रक्रिया त्वधिकारः स्याच्चामरं तु प्रकीर्णकम् ।नृपासनं यत्तद्भद्रासनं सिंहासनं तु तत् ॥
(छत्र-चँवर आदि राजसी) अधिकार — प्रक्रिया, अधिकार। चँवर — चामर, प्रकीर्णक। राजा का आसन — नृपासन, भद्रासन; वही (स्वर्णमय) — सिंहासन।
अमरकोश २.८.५४ — क्षत्रियवर्गः
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ।रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते ॥
सफ़ेद कम्बल से ढका रथ — पाण्डुकम्बली। कम्बल, वस्त्र आदि से ढके रथ — काम्बल, वास्त्र आदि।
अमरकोश २.८.५८ — क्षत्रियवर्गः
सर्वं स्याद्वाहनं यानं युग्यं पत्रं च धोरणम् ।परम्परावाहनं यत्तद्वैनीतकमस्त्रियाम् ॥
हर प्रकार का वाहन — वाहन, यान, युग्य, पत्र, धोरण। बारी-बारी से (कई लोगों द्वारा) ढोया जाने वाला वाहन — वैनीतक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.७० — क्षत्रियवर्गः
याष्टीकपारश्वधिकौ यष्टिपर्श्वधहेतिकौ ।नैस्त्रिंशिकोऽसिहेतिः स्यात्समौ प्रासिककौन्तिकौ ॥
लाठी चलाने वाला — याष्टीक; फरसा चलाने वाला — पारश्वधिक; तलवार चलाने वाला — नैस्त्रिंशिक, असिहेति; प्रास (भाला) और कुन्त चलाने वाले — प्रासिक, कौन्तिक।
अमरकोश २.८.९५ — क्षत्रियवर्गः
यत्सेनयाभिगमनमरौ तदभिषेणनम् ।यात्रा व्रज्याभिनिर्वाणं प्रस्थानं गमनं गमः ॥
सेना लेकर शत्रु पर चढ़ाई — अभिषेणन। प्रस्थान/कूच — यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गमन, गम।
अमरकोश २.९.६ — वैश्यवर्गः
क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषिकश्च कृषीवलः ।क्षेत्रं व्रैहेयशालेयं व्रीहिशाल्युद्भवो हि यत् ॥
किसान — क्षेत्राजीव, कर्षक, कृषक, कृषीवल। धान (व्रीहि) उगाने योग्य खेत — व्रैहेय; शालि (उत्तम धान) उगाने योग्य — शालेय।
अमरकोश २.९.२८ — वैश्यवर्गः
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु बल्लवाः ।आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ॥
रसोई का अधिकारी — पौरोगव। रसोइया — सूपकार, बल्लव, आरालिक, आन्धसिक, सूद, औदनिक, गुण।
अमरकोश २.९.५४ — वैश्यवर्गः
दण्डाहतं कालशेयमरिष्टमपि गोरसः ।तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम् ॥
मथानी से मथा दही — दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट, गोरस। चौथाई पानी मिला मट्ठा — तक्र (छाछ); आधा पानी मिला — उदश्वित्; बिना पानी का मथा दही — मथित।
अमरकोश २.९.६० — वैश्यवर्गः
त्रिष्वाशितङ्गवीनं तद्गावो यत्राशिताः पुरा ।उक्षा भद्रो बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः ॥
जहाँ पहले गायें चरी हों, वह स्थान — आशितंगवीन (तीनों लिङ्ग)। बैल/साँड़ — उक्षा, भद्र, बलीवर्द, ऋषभ, वृषभ, वृष —
अमरकोश २.९.६५ — वैश्यवर्गः
युगादीनां तु वोढारो युग्यप्रासङ्ग्यशाकटाः ।खनति तेन तद्वोढास्येदं हालिकसैरिकौ ॥
जुआ ढोने वाला — युग्य; प्रासंग (सधाने का जुआ) ढोने वाला — प्रासंग्य; गाड़ी खींचने वाला — शाकट। हल से जोतने वाला/हल खींचने वाला/हल का — हालिक, सैरिक।
अमरकोश २.९.८२ — वैश्यवर्गः
पुमानुपनिधिर्न्यासः प्रतिदानं तदर्पणम् ।क्रये प्रसारितं क्रय्यं क्रेयं क्रेतव्यमात्रके ॥
धरोहर — उपनिधि (पुं॰), न्यास। धरोहर लौटाना — प्रतिदान। (बिक्री के लिये) फैलाकर रखी वस्तु — क्रय्य। केवल ख़रीदने योग्य वस्तु — क्रेय।
अमरकोश २.९.९१ — वैश्यवर्गः
स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते ।ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तद्द्वयमाहतम् ॥
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी — कोश, हिरण्य। उन दोनों से भिन्न (ताँबा आदि) धातु — कुप्य। उन दोनों के ठप्पा लगे (सिक्के) — रूप्य।
अमरकोश २.१०.२५ — शूद्रवर्गः
प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटच्चरमलिम्लुचाः ।चौरिका स्तैन्यचोर्ये च स्तेयं लोप्त्रं तु तद्धने ॥
चोर के और नाम — प्रतिरोधी, परास्कन्दी, पाटच्चर, मलिम्लुच। चोरी — चौरिका, स्तैन्य, चौर्य, स्तेय। चोरी का माल — लोप्त्र।
अमरकोश २.१०.३० — शूद्रवर्गः
पिटकः पेटकः पेटा मञ्जूषाथ विहङ्गिका ।भारयष्टिस्तदालम्बि शिक्यं काचोऽथ पादुका ॥
पिटारा/सन्दूक — पिटक, पेटक, पेटा, मंजूषा। बहँगी (कन्धे पर बोझ ढोने की लाठी) — विहंगिका, भारयष्टि। उससे लटकने वाला छींका — शिक्य, काच। जूता/खड़ाऊँ —
अमरकोश २.१०.४४ — शूद्रवर्गः
धूर्तोऽक्षदेवी कितवोऽक्षधूर्तो द्यूतकृत्समाः ।स्युर्लग्नकाः प्रतिभुवः सभिका द्यूतकारकाः ॥
जुआरी — धूर्त, अक्षदेवी, कितव, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्। ज़मानतदार — लग्नक, प्रतिभू। जुआघर का मालिक — सभिक, द्यूतकारक।
अमरकोश ३.१.३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सुकृती पुण्यवान्धन्यो महेच्छस्तु महाशयः ।हृदयालुः सुहृदयो महोत्साहो महोद्यमः ॥
पुण्यात्मा/भाग्यशाली — सुकृती, पुण्यवान्, धन्य। उदार/ऊँचे विचार वाला — महेच्छ, महाशय। सहृदय — हृदयालु, सुहृदय। बड़े उत्साह वाला — महोत्साह, महोद्यम।
अमरकोश ३.१.५३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात् ।अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम् ॥
जिसे देखते-देखते मन कभी न भरे — आसेचनक। प्रिय — अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, दयित, वल्लभ, प्रिय।
अमरकोश ३.१.६० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वड्रोरुविपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ॥
विशाल के और नाम — वड्र, उरु, विपुल। मोटा — पीन, पीवा, स्थूल, पीवर। छोटा/बारीक — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु।
अमरकोश ३.१.६४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विश्वमशेषं कृत्स्नं समस्तनिखिलाखिलानि निःशेषम् ।समग्रं सकलं पूर्णमखण्डं स्यादनूनके ॥
सम्पूर्ण के और नाम — विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, पूर्ण, अखण्ड, अनूनक।
अमरकोश ३.१.९९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निष्प्रभे विगतारोकौ विलीने विद्रुतद्रुतौ ।सिद्धे निर्वृत्तनिष्पन्नौ दारिते भिन्नभेदितौ ॥
कान्तिहीन — निष्प्रभ, विगत, अरोक। पिघला हुआ — विलीन, विद्रुत, द्रुत। सिद्ध/पूर्ण — सिद्ध, निर्वृत्त, निष्पन्न। फाड़ा/तोड़ा — दारित, भिन्न, भेदित।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.६० — नानार्थवर्गः
विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीबे खरे त्रिषु ।प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु ॥
तीक्ष्ण (नपुं॰) — विष, युद्ध/हत्या, लोहा; तेज़/तीखा (तीनों लिङ्ग)। प्रमाण — कारण, मर्यादा, शास्त्र, परिमाण (माप), प्रमाता (सत्यवादी व्यक्ति)।
अमरकोश ३.३.७१ — नानार्थवर्गः
आनर्तः समरे नृत्यस्थाननीवृद्विशेषयोः ।कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु ॥
आनर्त — युद्ध, नृत्यशाला, एक देश (गुजरात का प्राचीन नाम)। कृतान्त — यमराज, सिद्धान्त, भाग्य, बुरा कर्म।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.३.१३१ — नानार्थवर्गः
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः ।गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे ॥
क्रन्दन — रोना, ललकारना। वर्ष्म — शरीर, माप (ऊँचाई)। धाम — घर, शरीर, कान्ति, प्रभाव। चौराहे के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१५२ — नानार्थवर्गः
ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु ।सूक्ष्ममध्यात्ममप्याद्ये प्रधाने प्रथमस्त्रिषु ॥
ललाम — पूँछ, तिलक, घोड़े का आभूषण, श्रेष्ठता, ध्वज। सूक्ष्म — अध्यात्म भी (बारीक भी)। प्रथम — पहला, प्रधान (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१८१ — नानार्थवर्गः
मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ।देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये ॥
मत्सर — दूसरे की भलाई से द्वेष (ईर्ष्या; पुं॰); ईर्ष्यालु, कंजूस (तीनों लिङ्ग)। वर — देवता से माँगा वरदान (पुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग); थोड़ा प्रिय (नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२४५ — नानार्थवर्गः
ज्वालाभासौ न पुंस्यर्चिर्ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु ।पापापराधयोरागः खगबाल्यादिनोर्वयः ॥
अर्चिस् (स्त्री॰/नपुं॰) — लपट, प्रकाश। ज्योति — नक्षत्र, प्रकाश, दृष्टि। आगस् — पाप, अपराध। वयस् — पक्षी, आयु (बचपन आदि)।
अमरकोश ३.४.३ — अव्ययवर्गः
पृथग्विनान्तरेणर्ते हिरुङ्नाना च वर्जने ।यत्तद्यतस्ततो हेतावसाकल्ये तु चिच्चन ॥
बिना/अलग — पृथक्, विना, अन्तरेण, ऋते, हिरुक्, नाना। कारण — यत्-तत् (क्योंकि-इसलिये), यतः-ततः। अपूर्णता (कोई-कोई) — चित्, चन (कश्चित्, कदाचन)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें