🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:50:42 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तदा" के ९ परिणाम

अमरकोश १.४.१ — कालवर्गः
कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽप्यथ पक्षतिः ।प्रतिपद्द्वे इमे स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ॥
समय के नाम — काल, दिष्ट, अनेहा, समय। पक्ष की पहली तिथि — पक्षति, प्रतिपद् (दोनों स्त्रीलिङ्ग)। उससे आरम्भ होने वाली 'तिथियाँ' पुं॰ और स्त्री॰ दोनों में हैं।
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.६.२७ — मनुष्यवर्गः
तदा कौलटिनेयोऽस्याः कौलटेयोऽपि चात्मजः ।आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी ॥
तब उसका पुत्र — कौलटिनेय, कौलटेय भी। पुत्र के नाम — आत्मज, तनय, सूनु, सुत, पुत्र। और स्त्रीलिंग में ये ही (आत्मजा, तनया, सूनू, सुता, पुत्री) —
अमरकोश २.८.२९ — क्षत्रियवर्गः
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुत्तरः काल आयतिः ।सांदृष्टिकं फलं सद्य उदर्कः फलमुत्तरम् ॥
वर्तमान समय — तत्काल, तदात्व। भविष्य का समय — आयति। तुरन्त मिलने वाला फल — सान्दृष्टिक। बाद में मिलने वाला फल — उदर्क।
अमरकोश २.१०.३० — शूद्रवर्गः
पिटकः पेटकः पेटा मञ्जूषाथ विहङ्गिका ।भारयष्टिस्तदालम्बि शिक्यं काचोऽथ पादुका ॥
पिटारा/सन्दूक — पिटक, पेटक, पेटा, मंजूषा। बहँगी (कन्धे पर बोझ ढोने की लाठी) — विहंगिका, भारयष्टि। उससे लटकने वाला छींका — शिक्य, काच। जूता/खड़ाऊँ —
अमरकोश २.१०.४४ — शूद्रवर्गः
धूर्तोऽक्षदेवी कितवोऽक्षधूर्तो द्यूतकृत्समाः ।स्युर्लग्नकाः प्रतिभुवः सभिका द्यूतकारकाः ॥
जुआरी — धूर्त, अक्षदेवी, कितव, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्। ज़मानतदार — लग्नक, प्रतिभू। जुआघर का मालिक — सभिक, द्यूतकारक।
अमरकोश ३.१.५३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात् ।अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम् ॥
जिसे देखते-देखते मन कभी न भरे — आसेचनक। प्रिय — अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, दयित, वल्लभ, प्रिय।
अमरकोश ३.४.२२ — अव्ययवर्गः
ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि श्वः परश्वस्तु परेऽहनि ।तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा ॥
बीता कल — ह्यः। आने वाला कल — श्वः। परसों — परश्वः। तब — तदा, तदानीम्। एक साथ/एक बार — युगपत्, एकदा। सदा — सर्वदा, सदा।
अमरकोश ३.५.२८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उपज्ञोपक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने ।कोपज्ञकोपक्रमादि कन्थोशीनरनामसु ॥
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उपक्रम' अन्त वाले शब्द नपुंसक (पाणिन्युपज्ञम् = पाणिनि द्वारा प्रथम रचा व्याकरण); उशीनर देश के नामों में 'कन्था' (सौशमिकन्थम्) नपुंसक।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें