🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:52:56 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तय" के ४० परिणाम

अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.३८ — दिग्वर्गः
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥
प्रभा (चमक) के नाम — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति (स्त्री॰); रोचिस्, शोचिस् (दोनों नपुं॰)। धूप/प्रकाश के नाम — प्रकाश, द्योत, आतप।
अमरकोश १.१०.२३ — वारिवर्गः
मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शङ्खः स्यात्कम्बुरस्त्रियौ ।क्षुद्रशङ्खाः शङ्खनखाः शम्बूका जलशुक्तयः ॥
सीप — मुक्तास्फोट, शुक्ति (स्त्री॰); शंख — शंख, कम्बु (पुं॰/नपुं॰); छोटे शंख — शंखनख; घोंघे — शम्बूक, जलशुक्ति।
अमरकोश २.४.१९ — वनौषधिवर्गः
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ।पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥
बृहती का फल — बार्हत; जामुन का फल — जम्बू (स्त्री॰), जम्बु, जाम्बव। चमेली आदि फूलों के अर्थ में अपने ही लिङ्ग में रहते हैं; धान आदि (वृक्ष-नाम ही) फल के अर्थ में भी।
अमरकोश २.५.१२ — सिंहादिवर्गः
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि — तथा सिंह आदि और गाय आदि — ये पशुओं की जातियाँ हैं।
अमरकोश २.५.२० — सिंहादिवर्गः
चटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका तयोः ।पुमपत्ये चाटकैरः स्त्र्यपत्ये चटकैव सा ॥
गौरैया (नर) — चटक, कलविंक; उसकी मादा — चटका; उनका नर-शिशु — चाटकैर; और मादा-शिशु भी 'चटका' ही कहलाता है।
अमरकोश २.६.२८ — मनुष्यवर्गः
आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे ।स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनकः पिता ॥
(आत्मजा, तनया आदि) सब पुत्री के नाम कहे जाते हैं। पुत्र-पुत्री दोनों के लिये — अपत्य, तोक। अपनी पत्नी से उत्पन्न — औरस, उरस्य। पिता — तात, जनक, पिता।
अमरकोश २.६.३१ — मनुष्यवर्गः
पतिपत्न्योः प्रसूः श्वश्रूः श्वशुरस्तु पिता तयोः ।पितुर्भ्राता पितृव्यः स्यान्मातुर्भ्राता तु मातुलः ॥
पति या पत्नी की माता — श्वश्रू (सास); उनके पिता — श्वशुर (ससुर); पिता के भाई — पितृव्य (चाचा); माता के भाई — मातुल (मामा)।
अमरकोश २.६.७३ — मनुष्यवर्गः
तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ पुमान्पार्ष्णिस्तयोरधः ।जङ्घा तु प्रसृता जानूरुपर्वाष्ठीवदस्त्रियाम् ॥
टखने — घुटिका, गुल्फ (पुं॰); उनके नीचे एड़ी — पार्ष्णि। पिंडली — जंघा, प्रसृता। घुटना — जानु, ऊरुपर्व, अष्ठीवत् (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.८० — मनुष्यवर्गः
बाहुमूले उभे कक्षौ पार्श्वमस्त्री तयोरधः ।मध्यमं चावलग्नं च मध्योऽस्त्री द्वौ परौ द्वयोः ॥
काँख (बाँह की जड़) — बाहुमूल, कक्ष। उसके नीचे बगल — पार्श्व (पुं॰/नपुं॰)। कमर का मध्य भाग — मध्यम, अवलग्न, मध्य (पुं॰/नपुं॰; अन्तिम दो दोनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.१०६ — मनुष्यवर्गः
हारो मुक्तावली देवच्छन्दोऽसौ शतयष्टिका ।हारभेदा यष्टिभेदाद्गुच्छगुच्छार्धगोस्तनाः ॥
मोतियों का हार — हार, मुक्तावली। सौ लड़ियों वाला हार — देवच्छन्द। लड़ियों की संख्या से हार के भेद — गुच्छ (32 लड़ी), गुच्छार्ध (24 लड़ी), गोस्तन (4 लड़ी)।
अमरकोश २.६.११३ — मनुष्यवर्गः
अनाहतं निष्प्रवाणि तन्त्रकं च नवाम्बरे ।तत्स्यादुद्गमनीयं यद्धौतयोर्वस्त्रयोर्युगम् ॥
नया (बिना पहना) वस्त्र — अनाहत, निष्प्रवाणि, तन्त्रक। धुले हुए दो वस्त्रों का जोड़ा — उद्गमनीय।
अमरकोश २.६.११५ — मनुष्यवर्गः
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्तयोर्द्वयोः ।दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता ॥
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) — दशा (स्त्री॰, बहुवचन), वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)। लम्बाई — दैर्घ्य, आयाम, आरोह। चौड़ाई — परिणाह, विशालता।
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.७.५२ — ब्रह्मवर्गः
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः ॥
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ — दर्श और पौर्णमास। शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) — यम।
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश २.८.१९ — क्षत्रियवर्गः
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥
(ये) छह गुण हैं। राजा की तीन शक्तियाँ — प्रभाव-शक्ति, उत्साह-शक्ति, मन्त्र-शक्ति। क्षय, स्थिति और वृद्धि — नीतिज्ञों का 'त्रिवर्ग' है।
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.८.४७ — क्षत्रियवर्गः
त्रिष्वाश्वीनं यदश्वेन दिनेनैकेन गम्यते ।कश्यं तु मध्यमश्वानां हेषा ह्रेषा च निस्वनः ॥
घोड़े से एक दिन में तय की जाने वाली दूरी — आश्वीन (तीनों लिङ्ग)। घोड़े का मध्य भाग — कश्य। घोड़े की हिनहिनाहट — हेषा, ह्रेषा।
अमरकोश २.८.४९ — क्षत्रियवर्गः
गतयोऽमूः पञ्च धारा घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ।कविका तु खलीनोऽस्त्री शफं क्लीबे खुरः पुमान् ॥
ये पाँच चालें 'धारा' कहलाती हैं। घोड़े की नाक/थूथन — घोणा, प्रोथ (पुं॰/नपुं॰)। लगाम (मुँह की लोहे की छड़) — कविका, खलीन (पुं॰/नपुं॰)। खुर — शफ (नपुं॰), खुर (पुं॰)।
अमरकोश २.९.२ — वैश्यवर्गः
स्त्रियां कृषिः पाशुपाल्यं वाणिज्यं चेति वृत्तयः ।सेवा श्ववृत्तिरनृतं कृषिरुञ्छशिलं त्वृतम् ॥
खेती (स्त्री॰), पशुपालन और व्यापार — ये (वैश्य की) वृत्तियाँ हैं। सेवा (नौकरी) — श्ववृत्ति। खेती — अनृत। खेत में गिरे दाने चुनकर जीना — उञ्छशिल, ऋत।
अमरकोश २.९.३ — वैश्यवर्गः
द्वे याचितायाचितयोर्यथासंख्यं मृतामृते ।सत्यानृतं वणिग्भावः स्यादृणं पर्युदञ्चनम् ॥
माँगकर पाया अन्न — मृत; बिना माँगे मिला — अमृत। व्यापार — सत्यानृत, वणिग्भाव। ऋण — ऋण, पर्युदंचन।
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश २.१०.३८ — शूद्रवर्गः
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म वेतनम् ॥
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उपम आदि। वेतन — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन —
अमरकोश ३.१.२७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आशंसुराशंसितरि गृहयालुर्ग्रहीतरि ।श्रद्धालुः श्रद्धया युक्ते पतयालुस्तु पातुके ॥
आशा/इच्छा करने वाला — आशंसु, आशंसिता। ग्रहण करने वाला — गृहयालु, ग्रहीता। श्रद्धा वाला — श्रद्धालु। गिरने वाला — पतयालु, पातुक।
अमरकोश ३.१.७२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्थास्नुः स्थिरतरः स्थेयानेकरूपतया तु यः ।कालव्यापी स कूटस्थः स्थावरो जङ्गमेतरः ॥
अत्यन्त स्थिर — स्थास्नु, स्थिरतर, स्थेयान्। जो सदा एकरूप रहकर काल में व्याप्त रहे — कूटस्थ। अचल (चलने वाले से भिन्न) — स्थावर।
अमरकोश ३.१.९७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ज्ञप्तस्तु ज्ञपितश्छन्नश्छादिते पूजितेऽञ्चितः ।पूर्णस्तु पूरिते क्लिष्टः क्लिशितेऽवसिते सितः ॥
बताया/जताया हुआ — ज्ञप्त, ज्ञपित। ढका हुआ — छादित, छन्न। पूजित — पूजित, अञ्चित। भरा हुआ — पूरित, पूर्ण। कष्ट पाया — क्लिशित, क्लिष्ट। समाप्त — अवसित, सित।
अमरकोश ३.१.१०० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ।स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम् ॥
धागे से सिला/बुना — ऊत, स्यूत, उत। पूजित — अर्हित, नमस्यित, नमसित, अपचायित, अर्चित, अपचित।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश ३.३.६२ — नानार्थवर्गः
घण्टापथेऽथ वान्तान्ने समुद्गिरणमुन्नये ।अतस्त्रिषु विषाणं स्यात्पशुशृङ्गेभदन्तयोः ॥
(संसरण —) राजमार्ग भी। समुद्गिरण — उगला अन्न, ऊपर उठाना। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) विषाण — पशु का सींग, हाथी का दाँत।
अमरकोश ३.३.६९ — नानार्थवर्गः
विष्णावप्यजिताव्यक्तौ सूतस्त्वष्टरि सारथौ ।व्यक्तः प्राज्ञेऽपि दृष्टान्तावुभौ शास्त्रनिदर्शने ॥
अजित, अव्यक्त — विष्णु भी। सूत — बढ़ई, सारथि। व्यक्त — विद्वान् भी (प्रकट भी)। दृष्टान्त — शास्त्र, उदाहरण।
अमरकोश ३.३.७० — नानार्थवर्गः
क्षत्ता स्यात्सारथौ द्वाःस्थे क्षत्रियायां च शूद्रजे ।वृत्तान्तः स्यात्प्रकरणे प्रकारे कार्त्स्न्यवार्तयोः ॥
क्षत्ता — सारथि, द्वारपाल, क्षत्रिया माता से शूद्र का पुत्र। वृत्तान्त — प्रसंग, प्रकार, सम्पूर्णता, समाचार।
अमरकोश ३.३.७८ — नानार्थवर्गः
रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः ।जगती जगति च्छन्दोविशेषेऽपि क्षितावपि ॥
हेति — सूर्य की किरण, शस्त्र, अग्नि की लपट। जगती — संसार, एक छन्द (48 अक्षर), पृथ्वी।
अमरकोश ३.३.८० — नानार्थवर्गः
प्रकृतिर्योनिलिङ्गे च कैशिक्याद्याश्च वृत्तयः ।सिकताः स्युर्वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः ॥
प्रकृति — योनि, लिंग (और स्वभाव, मूल प्रकृति)। वृत्ति — कैशिकी आदि (नाट्य-शैलियाँ; और जीविका)। सिकता — बालू (बहुवचन)। श्रुति — वेद, कान।
अमरकोश ३.३.८४ — नानार्थवर्गः
श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतम् ।अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च ॥
श्रुत — शास्त्र, सुना/निश्चित किया हुआ। कृत — सत्ययुग, पर्याप्त (पूरा)। अत्याहित — बड़ा भय (संकट), प्राणों की परवाह किये बिना किया साहसिक कर्म।
अमरकोश ३.३.१५३ — नानार्थवर्गः
वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वावधमौ न्यूनकुत्सितौ ।जीर्णं च परिभुक्तं च यातयाममिदं द्वयम् ॥
वाम — सुन्दर, विपरीत (और बायाँ)। अधम — कम, निन्दित। यातयाम — पुराना (बासी), भोगा हुआ (जूठा)।
अमरकोश ३.३.१६७ — नानार्थवर्गः
कृत्या क्रियादेवतयोस्त्रिषु भेद्ये धनादिभिः ।जन्यं स्याज्जनवादेऽपि जघन्योऽन्त्येऽधमेऽपि च ॥
कृत्या — क्रिया, (अभिचार की) देवी; धन आदि से फोड़े जा सकने वाला (तीनों लिङ्ग)। जन्य — लोकनिन्दा भी (युद्ध, उत्पन्न भी)। जघन्य — अन्तिम, अधम।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें