📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "तरु" के ११ परिणाम
अमरकोश २.४.५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः ।अनोकहः कुटः शालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः ॥
वृक्ष के नाम — वृक्ष, महीरुह, शाखी, विटपी, पादप, तरु, अनोकह, कुट, शाल, पलाशी, द्रु, द्रुम, अगम।
अमरकोश २.४.२६ — वनौषधिवर्गः
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः ।तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः ॥
फरहद (पारिभद्र) के नाम — निम्बतरु, मन्दार, पारिजातक। तिनसा (तिनिश) के नाम — स्यन्दन, नेमी, रथद्रु, अतिमुक्तक —
अमरकोश २.४.४५ — वनौषधिवर्गः
नदीसर्जो वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः ।राजादनः फलाध्यक्षः क्षीरिकायामथ द्वयोः ॥
अर्जुन वृक्ष के नाम — नदीसर्ज, वीरतरु, इन्द्रद्रु, ककुभ, अर्जुन। खिरनी के नाम — राजादन, फलाध्यक्ष, क्षीरिका। आगे (दो लिङ्गों में) —
अमरकोश २.४.४६ — वनौषधिवर्गः
इङ्गुदी तापसतरुर्भूर्जे चर्मिमृदुत्वचौ ।पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिर्द्वयोः ॥
हिंगोट के नाम — इंगुदी, तापसतरु; भोजपत्र के — भूर्ज, चर्मी, मृदुत्वक्; सेमल के — पिच्छिला, पूरणी, मोचा, स्थिरायु, शाल्मलि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.४२ — मनुष्यवर्गः
बालस्तु स्यान्माणवको वयस्थस्तरुणो युवा ।प्रवयाः स्थविरो वृद्धो जीनो जीर्णो जरन्नपि ॥
बालक — बाल, माणवक; जवान — वयस्थ, तरुण, युवा; बूढ़ा — प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण, जरत्।
अमरकोश २.९.६३ — वैश्यवर्गः
शकृत्करिस्तु वत्सः स्याद्दम्यवत्सतरौ समौ ।आर्षभ्यः षण्डतायोग्यः षण्डो गोपतिरिट्चरः ॥
बछड़ा — शकृत्करि, वत्स। (हल में जोतने योग्य) तरुण बछड़ा — दम्य, वत्सतर। साँड़ बनने योग्य — आर्षभ्य। (छुट्टा) साँड़ — षण्ड, गोपति, इट्चर।
अमरकोश २.१०.२३ — शूद्रवर्गः
विट्चरः सूकरो ग्राम्यो वर्करस्तरुणः पशुः ।आच्छोदनं मृगव्यं स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम् ॥
गाँव का सूअर — विट्चर। जवान पशु (बकरा आदि) — वर्कर। शिकार — आच्छोदन, मृगव्य, आखेट, मृगया (स्त्री॰)।
अमरकोश ३.१.५१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः पक्षिसर्पादयोऽण्डजाः ।उद्भिदस्तरुगुल्माद्या उद्भिदुद्भिज्जमुद्भिदम् ॥
कीड़े, मच्छर आदि — स्वेदज (पसीने/नमी से जन्मे)। पक्षी, साँप आदि — अण्डज (अण्डे से)। वृक्ष, झाड़ी आदि — उद्भिद्, उद्भिज्ज, उद्भिद (धरती फोड़कर उगने वाले)।
अमरकोश ३.३.११४ — नानार्थवर्गः
तरुशैलौ शिखरिणौ शिखिनौ वह्निबर्हिणौ ।प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहावथ सादिनौ ॥
शिखरी — वृक्ष, पर्वत। शिखी — अग्नि, मोर। प्रतियत्न — लालसा, (बन्दी को) पकड़ना (और संस्कार)। सादी —
अमरकोश ३.३.१८२ — नानार्थवर्गः
वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना ।ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम् ॥
करीर — बाँस का अंकुर (पुं॰/नपुं॰); करील का पेड़, घड़ा (पुं॰)। प्रतिसर — सेना का पिछला भाग (पुं॰); कलाई में बाँधा मंगलसूत्र/कंगन (पुं॰/नपुं॰)।