🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:38:00 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तव्य" के १३ परिणाम

अमरकोश २.४.२४ — वनौषधिवर्गः
आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णकाः ।स्युर्जम्बीरे दन्तशठजम्भजम्भीरजम्भलाः ॥
अमलतास के और नाम — आरेवत, व्याधिघात, कृतमाल, सुवर्णक। जंभीरी नींबू के नाम — जम्बीर, दन्तशठ, जम्भ, जम्भीर, जम्भल।
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।
अमरकोश २.७.३१ — ब्रह्मवर्गः
त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥
दान के नाम — त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, स्पर्शन, प्रतिपादन —
अमरकोश २.८.१० — क्षत्रियवर्गः
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥
उनसे भी परे (तटस्थ) राजा — उदासीन। पीछे से आक्रमण करने वाला राजा — पार्ष्णिग्राह। शत्रु के नाम — रिपु, वैरी, सपत्न, अरि, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद् —
अमरकोश २.८.७४ — क्षत्रियवर्गः
जय्यो यः शक्यते जेतुं जेयो जेतव्यमात्रके ।जैत्रस्तु जेता यो गच्छत्यलं विद्विषतः प्रति ॥
जिसे जीता जा सके — जय्य। जिसे (केवल) जीतना चाहिये — जेय। जो शत्रुओं पर भली-भाँति विजय प्राप्त करे — जैत्र, जेता।
अमरकोश २.९.८२ — वैश्यवर्गः
पुमानुपनिधिर्न्यासः प्रतिदानं तदर्पणम् ।क्रये प्रसारितं क्रय्यं क्रेयं क्रेतव्यमात्रके ॥
धरोहर — उपनिधि (पुं॰), न्यास। धरोहर लौटाना — प्रतिदान। (बिक्री के लिये) फैलाकर रखी वस्तु — क्रय्य। केवल ख़रीदने योग्य वस्तु — क्रेय।
अमरकोश २.९.८३ — वैश्यवर्गः
विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं क्रय्यादयस्त्रिषु ।क्लीबे सत्यापनं सत्यङ्कारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् ॥
बेचने योग्य वस्तु — विक्रेय, पणितव्य, पण्य (क्रय्य आदि तीनों लिङ्गों में)। बयाना (सौदा पक्का करने की अग्रिम राशि) — सत्यापन (नपुं॰), सत्यंकार, सत्याकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश ३.१.३३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वप्नक्शयालुर्निद्रालुर्निद्राणशयितौ समौ ।पराङ्मुखः पराचीनः स्यादवाङप्यधोमुखः ॥
सोने के स्वभाव वाला — स्वप्नज्, शयालु, निद्रालु। सोया हुआ — निद्राण, शयित। मुँह फेरे हुए — पराङ्मुख, पराचीन। नीचे मुँह वाला — अवाङ्, अधोमुख।
अमरकोश ३.१.४३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आक्षारितः क्षारितोऽभिशस्ते सङ्कसुकोऽस्थिरे ।व्यसनार्तोपरक्तौ द्वौ विहस्तव्याकुलौ समौ ॥
झूठे कलंक से दूषित — आक्षारित, क्षारित, अभिशस्त। अस्थिर (चंचल) — संकसुक, अस्थिर। विपत्ति से पीड़ित — व्यसनार्त, उपरक्त। (शोक से) किंकर्तव्यविमूढ़ — विहस्त, व्याकुल।
अमरकोश ३.१.९१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वृत्ते तु वृत्तव्यावृत्तौ संयोजित उपाहितः ।प्राप्यं गम्यं समासाद्यं स्यन्नं रीणं स्नुतं स्रुतम् ॥
घेरा/चुना हुआ — वृत, वृत्त, व्यावृत्त। जोड़ा हुआ — संयोजित, उपाहित। प्राप्त करने योग्य — प्राप्य, गम्य, समासाद्य। बहा/टपका हुआ — स्यन्न, रीण, स्नुत, स्रुत।
अमरकोश ३.३.१३६ — नानार्थवर्गः
अभिपन्नोऽपराद्धोऽभिग्रस्तव्यापद्गतावपि ।कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहतावपि ॥
अभिपन्न — अपराधी, (शत्रु से) ग्रस्त, विपत्ति में पड़ा। कलाप — आभूषण (करधनी), मोरपंख, तरकश, समूह।
अमरकोश ३.३.१६८ — नानार्थवर्गः
गृह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ ।आत्मवाननपेतोऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि ॥
वक्तव्य — निन्दनीय, अधीन (और कहने योग्य)। कल्य — तैयार, नीरोग (और प्रभात)। अर्थ्य — बुद्धिमान्, अर्थ (प्रयोजन) से युक्त। पुण्य — सुन्दर भी (पवित्र भी)।
अमरकोश ३.५.४५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कृतः कर्तर्यसंज्ञायां कृत्याः कर्तरि कर्मणि ।अणाद्यन्तास्तेन रक्ताद्यर्थे नानार्थभेदकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) संज्ञा न होने पर कर्ता अर्थ के कृत्-प्रत्ययान्त (कर्ता, कारकः); कर्ता या कर्म अर्थ में कृत्य-प्रत्ययान्त (कर्तव्य, करणीय); 'उससे रँगा' आदि अर्थ में अण् आदि तद्धितान्त (काषायं वस्त्रम्); …
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें