🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:11:29 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तात्" के १७ परिणाम

अमरकोश २.२.१४ — पुरवर्गः
अधस्ताद्दारुणिशिला नासा दारूपरि स्थितम् ।प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥
द्वार के नीचे की लकड़ी — शिला; ऊपर की लकड़ी — नासा; गुप्त द्वार — प्रच्छन्न, अन्तर्द्वार; बगल का द्वार — पक्षद्वार, पक्षक।
अमरकोश २.४.१०८ — वनौषधिवर्गः
सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ।त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्द्यौ तु सुषेणिका ॥
सफ़ेद निसोथ (त्रिवृत्) के नाम — सर्वानुभूति, सरला, त्रिपुटा, त्रिवृता, त्रिवृत्, त्रिभण्डी, रोचनी। काली निसोथ के नाम — श्यामा, पालिन्दी, सुषेणिका —
अमरकोश २.६.२९ — मनुष्यवर्गः
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा ।ननान्दा तु स्वसा पत्युर्नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥
माता — जनयित्री, प्रसू, माता, जननी। बहन — भगिनी, स्वसा। पति की बहन (ननद) — ननान्दा। पोती — नप्त्री, पौत्री, सुतात्मजा।
अमरकोश २.६.९१ — मनुष्यवर्गः
ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी ।अधस्ताच्चिबुकं गण्डौ कपोलौ तत्परा हनुः ॥
होंठ — ओष्ठ, अधर, रदनच्छद, दशनवासस् (दाँतों का आवरण)। (होंठ के) नीचे — चिबुक (ठुड्डी)। गाल — गण्ड, कपोल। उसके आगे जबड़ा — हनु।
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश २.८.२९ — क्षत्रियवर्गः
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुत्तरः काल आयतिः ।सांदृष्टिकं फलं सद्य उदर्कः फलमुत्तरम् ॥
वर्तमान समय — तत्काल, तदात्व। भविष्य का समय — आयति। तुरन्त मिलने वाला फल — सान्दृष्टिक। बाद में मिलने वाला फल — उदर्क।
अमरकोश २.८.८४ — क्षत्रियवर्गः
कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ ।कोटिरस्याटनी गोधातले ज्याघातवारणे ॥
कपिध्वज (अर्जुन) का धनुष — गाण्डीव, गाण्डिव (पुं॰/नपुं॰)। धनुष का सिरा — कोटि, अटनी। प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) — गोधा, तल।
अमरकोश २.१०.४६ — शूद्रवर्गः
परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने स्त्रियाम् ।अष्टापदं शारिफलं प्राणिवृत्तं समाह्वयः ॥
गोटियों को चारों ओर चलाना — परिणाय। चौसर/शतरंज की बिसात — अष्टापद, शारिफल। पशु-पक्षियों को लड़ाकर लगाई बाज़ी (मुर्गा-लड़ाई आदि) — प्राणिवृत्त, समाह्वय।
अमरकोश ३.१.८१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
साधारणं तु सामान्यमेकाकी त्वेक एककः ।भिन्नार्थका अन्यतर एकस्त्वोऽन्येतरावपि ॥
साधारण — साधारण, सामान्य। अकेला — एकाकी, एक, एकक। (दो में से) एक/दूसरा — अन्यतर, एक, त्व, अन्य, इतर — ये 'भिन्न' अर्थ वाले हैं।
अमरकोश ३.१.१०२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
हृष्टे मत्तस्तृप्तः प्रह्लन्नः प्रमुदितः प्रीतः ।छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं वृक्णम् ॥
प्रसन्न — हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत। काटा हुआ — छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात, दित, छित, वृक्ण।
अमरकोश ३.१.१०३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्रस्तं ध्वस्तं भ्रष्टं स्कन्नं पन्नं च्युतं गलितम् ।लब्धं प्राप्तं विन्नं भावितमासादितं च भूतं च ॥
गिरा हुआ — स्रस्त, ध्वस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, पन्न, च्युत, गलित। प्राप्त — लब्ध, प्राप्त, विन्न, भावित, आसादित, भूत।
अमरकोश ३.३.७६ — नानार्थवर्गः
उदयेऽधिगमे प्राप्तिस्त्रेता त्वग्नित्रये युगे ।वीणाभेदेऽपि महती भूतिर्भस्मनि सम्पदि ॥
प्राप्ति — उन्नति, पाना। त्रेता — तीन अग्नियाँ, त्रेतायुग। महती — (नारद की) वीणा भी (बड़ी भी)। भूति — भस्म, सम्पत्ति।
अमरकोश ३.३.८१ — नानार्थवर्गः
वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति ।गुप्तिः क्षितिव्युदासेऽपि धृतिर्धारणधैर्ययोः ॥
वनिता — अत्यन्त प्रेम उपजाने वाली स्त्री (सामान्य स्त्री भी)। गुप्ति — भूमि खोदना (गड्ढा) भी (रक्षा भी)। धृति — धारण करना, धैर्य।
अमरकोश ३.३.११३ — नानार्थवर्गः
भूतात्मानौ धातृदेहौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ ।ग्रावाणौ शैलपाषाणौ पत्रिणौ शरपक्षिणौ ॥
भूतात्मा — ब्रह्मा (धाता), शरीर (जीव)। पृथग्जन — मूर्ख, नीच (साधारण जन)। ग्रावा — पर्वत, पत्थर। पत्री — बाण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.१९८ — नानार्थवर्गः
जठरः कठिनेऽपि स्यादधस्तादपि चाधरः ।अनाकुलेऽपि चैकाग्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले ॥
जठर — कठोर भी (पेट भी)। अधर — नीचे भी (होंठ भी)। एकाग्र — अव्याकुल (शान्त) भी। व्यग्र — (अनेक कामों में) उलझा, व्याकुल।
अमरकोश ३.३.२६१ — नानार्थवर्गः
प्राच्यां पुरस्तात्प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे ॥
'पुरस्तात्' — पूर्व दिशा, पहले, पुराने समय में, आगे। 'यावत्-तावत्' — सम्पूर्णता, सीमा (जब तक-तब तक), परिमाण (जितना-उतना), निश्चय।
अमरकोश ३.३.२७० — नानार्थवर्गः
निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खलु ।समीपोभयतश्शीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः ॥
'खलु' — निषेध ('खलु रुदित्वा' = मत रो), वाक्य की शोभा, जिज्ञासा, मनाना (और निश्चय)। 'अभितः' — निकट, दोनों ओर, शीघ्र, सब ओर, सामने।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें