📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "ताना" के १२ परिणाम
अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.८० — स्वर्गवर्गः
सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च ।सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम् ॥
शीघ्र के और नाम — सत्वर, चपल, तूर्ण, अविलम्बित, आशु। निरन्तर के नाम — सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अविरत, अनिश —
अमरकोश १.१०.२२ — वारिवर्गः
गण्डूपदः किञ्चुलको निहाका गोधिका समे ।रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां भूम्नि जलौकसः ॥
केंचुए के और नाम — गण्डूपद, किंचुलक। गोह — निहाका, गोधिका (समानार्थक)। जोंक — रक्तपा, जलौका, जलौकस् (स्त्री॰ बहुवचन में भी)।
अमरकोश २.६.१६ — मनुष्यवर्गः
वीरपत्नी वीरभार्या वीरमाता तु वीरसूः ।जातापत्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसूतिका ॥
वीर की पत्नी — वीरपत्नी, वीरभार्या; वीर की माता — वीरमाता, वीरसू। जिसने सन्तान को जन्म दिया — जातापत्या, प्रजाता, प्रसूता, प्रसूतिका।
अमरकोश २.६.६५ — मनुष्यवर्गः
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ।पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥
हृदय के भीतर का मांस — बुक्का, अग्रमांस। हृदय — हृदय, हृद्। चर्बी — मेदस्, वपा, वसा। गर्दन के पीछे की नस — मन्या। नाड़ी — नाडी, धमनी, शिरा।
अमरकोश २.६.११३ — मनुष्यवर्गः
अनाहतं निष्प्रवाणि तन्त्रकं च नवाम्बरे ।तत्स्यादुद्गमनीयं यद्धौतयोर्वस्त्रयोर्युगम् ॥
नया (बिना पहना) वस्त्र — अनाहत, निष्प्रवाणि, तन्त्रक। धुले हुए दो वस्त्रों का जोड़ा — उद्गमनीय।
अमरकोश २.८.१२ — क्षत्रियवर्गः
वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत् ।सख्यं साप्तपदीनं स्यादनुरोधोऽनुवर्तनम् ॥
समवयस्क साथी — वयस्य, स्निग्ध, सवयस्। मित्र — मित्र, सखा, सुहृद्। मित्रता — सख्य, साप्तपदीन। अनुसरण — अनुरोध, अनुवर्तन।
अमरकोश ३.१.४४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विक्लवो विह्वलः स्यात्तु विवशोऽरिष्टदुष्टधीः ।कश्यः कश्यार्हे सन्नद्धे त्वाततायी वधोद्यते ॥
घबराया/शिथिल — विक्लव, विह्वल। (मृत्यु के लक्षणों से) भ्रष्ट-बुद्धि — विवश, अरिष्टदुष्टधी। कोड़े खाने योग्य — कश्य, कश्यार्ह। मारने को तैयार (हमलावर) — आततायी।
अमरकोश ३.१.७९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्येकसर्ग एकाग्र्योऽप्येकायनगतोऽपि सः ।पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाद्या अथास्त्रियाम् ॥
एकाग्र के और नाम — एकसर्ग, एकाग्र्य, एकायनगत। पहला — आदि (पुं॰), पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य। और (आगे) पुं॰/नपुं॰ में —
अमरकोश ३.३.१८४ — नानार्थवर्गः
शर्करा कर्परांशेऽपि यात्रा स्याद्यापने गतौ ।इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः ॥
शर्करा — ठीकरे का टुकड़ा (कंकड़) भी (शक्कर भी)। यात्रा — (समय) बिताना, जाना (और उत्सव)। इरा — पृथ्वी, वाणी, मदिरा, जल। तन्द्रा — नींद, (थकान से) ऊँघना।
अमरकोश ३.३.१९३ — नानार्थवर्गः
दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे वज्रोऽस्त्री हीरके पवौ ।तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवाये परिच्छदे ॥
दर (पुं॰/नपुं॰) — भय, गड्ढा (गुफा)। वज्र (पुं॰/नपुं॰) — हीरा, इन्द्र का वज्र। तन्त्र — प्रधान, सिद्धान्त (शास्त्र), करघा, साज़-सामान (और शासन-व्यवस्था)।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।