🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:01:44 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तार" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.१३ — स्वर्गवर्गः
सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः ।समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः ॥
भगवान् बुद्ध के नाम — सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.२२ — स्वर्गवर्गः
देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः ।वनमाली बलिध्वंसी कंसारातिरधोक्षजः ॥
विष्णु के और नाम — देवकीनन्दन, शौरि, श्रीपति, पुरुषोत्तम, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसाराति, अधोक्षज।
अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.४९ — स्वर्गवर्गः
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ।बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥
कार्तिकेय के और नाम — पार्वतीनन्दन, स्कन्द, सेनानी, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.२.२ — व्योमवर्गः
वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥
आकाश के और नाम — वियत्, विष्णुपद; आकाश और विहायस् (पुंलिङ्ग में भी); विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है।
अमरकोश १.२.३ — व्योमवर्गः
तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ।विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम् ॥
आकाश के और नाम — तारापथ, अन्तरिक्ष, मेघाध्वा, महाबिल। 'विहायस्' शब्द पक्षी के अर्थ में पुंलिङ्ग, और आकाश के अर्थ में पुंलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग दोनों में है।
अमरकोश १.३.२२ — दिग्वर्गः
ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः ।मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥
ध्रुव (तारा) को 'औत्तानपादि' भी कहते हैं। अगस्त्य के नाम — अगस्त्य, कुम्भसम्भव, मैत्रावरुणि; और इनकी पत्नी लोपामुद्रा है।
अमरकोश १.३.२३ — दिग्वर्गः
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम् ।दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी ॥
नक्षत्र/तारे के नाम — नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका, उडु (स्त्री॰ या नपुं॰)। अश्विनी आदि (सत्ताईस) नक्षत्र 'दाक्षायिणी' (दक्ष की पुत्रियाँ) कहलाते हैं। अश्विनी को 'अश्वयुज्' भी कहते हैं।
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.४.३० — कालवर्गः
हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम् ।क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥
कारण के नाम — हेतु (पुं॰), कारण, बीज। मूल कारण — निदान, आदिकारण। आत्मा के नाम — क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष। प्रकृति के नाम — प्रधान, प्रकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.५.७ — धीवर्गः
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥
मोक्ष-विषयक बुद्धि 'ज्ञान' कहलाती है; अन्यत्र, शिल्प और शास्त्रों की बुद्धि 'विज्ञान'। मोक्ष के नाम — मुक्ति, कैवल्य, निर्वाण, श्रेयस्, निःश्रेयस, अमृत —
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.२ — नाट्यवर्गः
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे ।कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥
सूक्ष्म मधुर ध्वनि 'काकली'; मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल'; गम्भीर (नीची) ध्वनि 'मन्द्र'; बहुत ऊँची ध्वनि 'तार' कहलाती है। ये तीन (कल, मन्द्र, तार) विशेषण होने पर तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.७.३ — नाट्यवर्गः
नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः ।स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥
मनुष्यों के वक्षःस्थल में स्थित (मध्य) ध्वनि बाईस प्रकार की है; कण्ठ में स्थित वह 'मन्द्र' और सिर में स्थित 'तार' कहलाती है।
अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.१०.१० — वारिवर्गः
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ।नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥
बढ़े जल के निकलने का मार्ग — जलोच्छ्वास, परीवाह; सूखी नदी में खोदा गड्ढा — कूपक, विदारक; नाव से पार करने योग्य जल — नाव्य (तीनों लिङ्गों में); नाव के नाम — नौ (स्त्री॰), तरणि, तरि।
अमरकोश १.१०.१७ — वारिवर्गः
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः ॥
मछली के नाम — पृथुरोमा, झष, मत्स्य, मीन, वैसारिण, अण्डज, विसार, शकुली। (मछली-विशेष) गडक, शकुलार्भक।
अमरकोश १.१०.२१ — वारिवर्गः
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।ग्राहोऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरोऽथ महीलता ॥
केकड़ा — कुलीर, कर्कटक; कछुआ — कूर्म, कमठ, कच्छप; ग्राह — ग्राह, अवहार; घड़ियाल — नक्र, कुम्भीर; केंचुआ — महीलता —
अमरकोश २.१.२ — भूमिवर्गः
भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा ।धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥
पृथ्वी के नाम — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणि, क्षोणि, ज्या, काश्यपी, क्षिति (सब स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.१.१८ — भूमिवर्गः
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे ।प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) — अपथ; चौराहा — शृंगाटक, चतुष्पथ; छाया-जल रहित लम्बा सुनसान मार्ग — प्रान्तर; दुर्गम (चोरों आदि से भरा) मार्ग — कान्तार।
अमरकोश २.४.१४ — वनौषधिवर्गः
पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ।पल्लवोऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ॥
पत्ते के नाम — पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण, छद (पुं॰); नई कोंपल — पल्लव (पुं॰/नपुं॰), किसलय; वृक्ष का फैलाव — विस्तार, विटप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.८१ — वनौषधिवर्गः
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ।शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥
आक के और नाम — मन्दार, अर्कपर्ण; सफ़ेद आक — अलर्क, प्रतापस। अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक, वसु।
अमरकोश २.४.१४८ — वनौषधिवर्गः
लतार्कदुद्रुमौ तत्र हरितेऽथ महौषधम् ।लशुनं गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः ॥
हरा प्याज़ — लतार्क, दुद्रुम। लहसुन के नाम — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द, रसोनक।
अमरकोश २.४.१६३ — वनौषधिवर्गः
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ।रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥
काँस के और नाम — इक्षुगन्धा, पोटगल (पुं॰)। बबई घास — बल्वज (बहुवचन)। गन्ने के नाम — रसाल, इक्षु; उसके भेद — पुण्ड्र, कान्तारक आदि।
अमरकोश २.५.३ — सिंहादिवर्गः
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः ।दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ॥
सूअर के नाम — वराह, सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्री, किरि, किटि, दंष्ट्री, घोणी, स्तब्धरोमा, क्रोड, भूदार।
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.१० — मनुष्यवर्गः
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका ।पुंश्चली धर्षिणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी ॥
जो प्रियतम से मिलने संकेत-स्थल पर जाती है — अभिसारिका। स्वेच्छाचारिणी स्त्री — पुंश्चली, धर्षिणी, बन्धकी, असती, कुलटा, इत्वरी —
अमरकोश २.६.२१ — मनुष्यवर्गः
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् ।श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥
रजस्वला के और नाम — ऋतुमती, उदक्या। मासिक धर्म — रज, पुष्प, आर्तव। गर्भावस्था में विशेष इच्छा वाली — श्रद्धालु, दोहदवती। रजोनिवृत्त स्त्री — निष्कला, विगतार्तवा।
अमरकोश २.६.३७ — मनुष्यवर्गः
मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौ ।श्वश्रूश्वशुरौ श्वशुरौ पुत्रौ पुत्रश्च दुहिता च ॥
माता-पिता — मातापितरौ, पितरौ, मातरपितरौ, प्रसूजनयितारौ। सास-ससुर — श्वश्रूश्वशुरौ, श्वशुरौ। पुत्र और पुत्री — पुत्रौ।
अमरकोश २.६.४० — मनुष्यवर्गः
शिशुत्वं शैशवं बाल्यं तारुण्यं यौवनं समे ।स्यात्स्थाविरं तु वृद्धत्वं वृद्धसंघेऽपि वार्धकम् ॥
बचपन — शिशुत्व, शैशव, बाल्य; जवानी — तारुण्य, यौवन; बुढ़ापा — स्थाविर, वृद्धत्व; वृद्धों का समूह — वार्धक (बुढ़ापा भी)।
अमरकोश २.६.४६ — मनुष्यवर्गः
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः ।खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥
अधूरे/विकृत अंग वाला — विकलांग, अपोगण्ड। नाटा — खर्व, ह्रस्व, वामन। तीखी नाक वाला — खरणा, खरणस। नासिका-रहित — विग्र, गतनासिक।
अमरकोश २.६.९२ — मनुष्यवर्गः
रदना दशना दन्ता रदास्तालु तु काकुदम् ।रसज्ञा रसना जिह्वा प्रान्तावोष्ठस्य सृक्किणी ॥
दाँत — रदन, दशन, दन्त, रद। तालु — तालु, काकुद। जीभ — रसज्ञा, रसना, जिह्वा। होंठ के दोनों कोने — सृक्किणी।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
अमरकोश २.६.१२१ — मनुष्यवर्गः
अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि ।प्रतिसीरा जवनिका स्यात्तिरस्करिणी च सा ॥
चँदोवा (वितान) — वितान (पुं॰/नपुं॰), उल्लोच। कपड़े का घर (तम्बू) — दूष्य, वस्त्रवेश्म। पर्दा — प्रतिसीरा, जवनिका, तिरस्करिणी।
अमरकोश २.६.१३० — मनुष्यवर्गः
श्रीवासो वृकधूपोऽपि श्रीवेष्टसरलद्रवौ ।मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चाथ कोलकम् ॥
चीड़ (सरल) के गोंद (तारपीन) के और नाम — श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव। कस्तूरी — मृगनाभि, मृगमद, कस्तूरी। कंकोल (शीतलचीनी) —
अमरकोश २.६.१३१ — मनुष्यवर्गः
कक्कोलकं कोशफलमथ कर्पूरमस्त्रियाम् ।घनसारश्चन्द्रसंज्ञः सिताभ्रो हिमवालुका ॥
कंकोल के और नाम — कक्कोलक, कोशफल। कपूर — कर्पूर (पुं॰/नपुं॰), घनसार, चन्द्रसंज्ञ (चन्द्रमा के नाम वाला), सिताभ्र, हिमवालुका।
अमरकोश २.७.१८ — ब्रह्मवर्गः
प्राग्वंशः प्राग्हविर्गेहात्सदस्या विधिदर्शिनः ।सभासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते ॥
यज्ञशाला में हविर्गृह के पूर्व का भवन — प्राग्वंश। यज्ञ-विधि का निरीक्षण करने वाले — सदस्य। सभा में बैठने वाले — सभासद्, सभास्तार, सभ्य, सामाजिक।
अमरकोश २.७.१९ — ब्रह्मवर्गः
अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात् ।आग्नीध्राद्या धनैर्वार्या ऋत्विजो याजकाश्च ते ॥
यजुर्वेद, सामवेद और ऋग्वेद के ज्ञाता — क्रमशः अध्वर्यु, उद्गाता, होता। धन (दक्षिणा) देकर वरण किये जाने वाले आग्नीध्र आदि पुरोहित — ऋत्विज्, याजक।
अमरकोश २.७.३२ — ब्रह्मवर्गः
प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥
दान के और नाम — प्रादेशन, निर्वपण, अपवर्जन, अंहति। मृत व्यक्ति के लिये उसी (मृत्यु के) दिन दिया दान — और्ध्वदेहिक (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.९६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादासारः प्रसरणं प्रचक्रं चलितार्थकम् ।अहितान्प्रत्यभीतस्य रणे यानमभिक्रमः ॥
सेना का चारों ओर फैलना — आसार, प्रसरण। चल पड़ी सेना — प्रचक्र, चलित। युद्ध में शत्रुओं की ओर निर्भय बढ़ना — अभिक्रम।
अमरकोश २.९.१८ — वैश्यवर्गः
वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभकदम्बकौ ।सिद्धार्थस्त्वेष धवलो गोधूमः सुमनः समौ ॥
(मोठ) — वनमुद्ग। सरसों — सर्षप, तन्तुभ, कदम्बक। सफ़ेद सरसों — सिद्धार्थ। गेहूँ — गोधूम, सुमन।
अमरकोश २.९.१०२ — वैश्यवर्गः
रसगर्भं तार्क्ष्यशैलं गन्धाश्मनि तु गन्धिकः ।सौगन्धिकश्च चक्षुष्याकुलाल्यौ तु कुलत्थिका ॥
रसौत के और नाम — रसगर्भ, तार्क्ष्यशैल। गन्धक — गन्धाश्म, गन्धिक, सौगन्धिक। (आँखों के लिये) थोथे का एक भेद — चक्षुष्या, कुलाली, कुलत्थिका।
अमरकोश २.१०.३ — शूद्रवर्गः
माहिष्योऽर्याक्षत्रिययोः क्षत्तार्याशूद्रयोः सुतः ।ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतस्तस्यां वैदेहको विशः ॥
क्षत्रिय पिता और वैश्या माता का पुत्र — माहिष्य; शूद्र पिता और वैश्या माता का — क्षत्ता; क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता का — सूत; वैश्य पिता और ब्राह्मणी माता का — वैदेहक।
अमरकोश २.१०.२१ — शूद्रवर्गः
व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुर्लुब्धकोऽपि सः ।कौलेयकः सारमेयः कुक्कुरो मृगदंशकः ॥
शिकारी — व्याध, मृगवधाजीव, मृगयु, लुब्धक। कुत्ता — कौलेयक, सारमेय, कुक्कुर, मृगदंशक —
अमरकोश २.१०.३५ — शूद्रवर्गः
क्रकचोऽस्त्री करपत्रमारा चर्मप्रभेदिका ।सूर्मी स्थूणायःप्रतिमा शिल्पं कर्म कलादिकम् ॥
आरा (लकड़ी चीरने का) — क्रकच (पुं॰/नपुं॰), करपत्र। चमड़ा काटने की सुतारी — आरा, चर्मप्रभेदिका। लोहे की मूर्ति/खम्भा — सूर्मी, स्थूणा, अयःप्रतिमा। कला-कौशल का कार्य — शिल्प।
अमरकोश २.१०.३६ — शूद्रवर्गः
प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया ।प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात् ॥
मूर्ति/प्रतिमा — प्रतिमान, प्रतिबिम्ब, प्रतिमा, प्रतियातना, प्रतिच्छाया, प्रतिकृति, अर्चा, प्रतिनिधि (पुं॰)। तुलना — उपमा, उपमान।
अमरकोश ३.१.७१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऋजावजिह्मप्रगुणौ व्यस्ते त्वप्रगुणाकुलौ ।शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यसदातनसनातनाः ॥
सीधा — ऋजु, अजिह्म, प्रगुण। अस्त-व्यस्त — व्यस्त, अप्रगुण, आकुल। सदा रहने वाला — शाश्वत, ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन।
अमरकोश ३.१.८७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परिक्षिप्तं तु निवृत्तं मूषितं मुषितार्थकम् ।प्रवृद्धप्रसृते न्यस्तनिसृष्टे गुणिताहते ॥
घेरा हुआ — परिक्षिप्त, निवृत। चुराया हुआ — मूषित, मुषित। फैला/बढ़ा — प्रवृद्ध, प्रसृत। रखा/सौंपा हुआ — न्यस्त, निसृष्ट। गुणा किया हुआ — गुणित, आहत।
अमरकोश ३.१.९९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निष्प्रभे विगतारोकौ विलीने विद्रुतद्रुतौ ।सिद्धे निर्वृत्तनिष्पन्नौ दारिते भिन्नभेदितौ ॥
कान्तिहीन — निष्प्रभ, विगत, अरोक। पिघला हुआ — विलीन, विद्रुत, द्रुत। सिद्ध/पूर्ण — सिद्ध, निर्वृत्त, निष्पन्न। फाड़ा/तोड़ा — दारित, भिन्न, भेदित।
अमरकोश ३.१.१०० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ।स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम् ॥
धागे से सिला/बुना — ऊत, स्यूत, उत। पूजित — अर्हित, नमस्यित, नमसित, अपचायित, अर्चित, अपचित।
अमरकोश ३.१.१०९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अपि गीर्णवर्णिताभिष्टुतेडितानि स्तुतार्थानि ।भक्षितचर्वितलिप्तप्रत्यवसितगिलितखादितप्सातम् ॥
स्तुति किये के और नाम — गीर्ण, वर्णित, अभिष्टुत, ईडित, स्तुत। खाया हुआ — भक्षित, चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित, प्सात —
अमरकोश ३.२.२ — सङ्कीर्णवर्गः
साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे ।यदृच्छा स्वैरिता हेतुशून्या त्वास्था विलक्षणम् ॥
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना — पारायण; आसक्तिपूर्वक लगातार करना — तुरायण। अपनी इच्छा — यदृच्छा, स्वैरिता। बिना कारण की स्थिति — विलक्षण।
अमरकोश ३.२.१८ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्प्रवहो गमनं बहिः ।वियामो वियमो यामो यमः संयामसंयमौ ॥
लगातार बहना/चलना — प्रवाह, प्रवृत्ति। बाहर जाना — प्रवह। संयम — वियाम, वियम, याम, यम, संयाम, संयम।
अमरकोश ३.२.२२ — सङ्कीर्णवर्गः
विस्तारो विग्रहो व्यासः स च शब्दस्य विस्तरः ।संवाहनं मर्दनं स्याद्विनाशः स्याददर्शनम् ॥
फैलाव — विस्तार, विग्रह, व्यास। शब्दों (वर्णन) का फैलाव — विस्तर। (पैर आदि) दबाना — संवाहन, मर्दन। नाश/अदृश्य होना — विनाश, अदर्शन।
अमरकोश ३.३.३४ — नानार्थवर्गः
विपर्यासे विस्तरे च प्रपञ्चः पावके शुचिः ।मास्यमात्ये चाप्युपधे पुंसि मेध्ये सिते त्रिषु ॥
प्रपंच — उलट-फेर (छल), विस्तार (संसार)। शुचि — अग्नि; (पुं॰ में) आषाढ़ मास, (परीक्षा में खरा) शुद्ध मन्त्री; (तीनों लिङ्गों में) पवित्र, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.३६ — नानार्थवर्गः
परिधानाञ्चले कच्छो जलप्रान्ते त्रिलिङ्गकः ।केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः ॥
कच्छ — धोती का पिछला छोर (काछ); जल के किनारे की भूमि (तीनों लिङ्ग)। अहिभुज (साँप खाने वाला) — मोर, गरुड़। द्विज — दाँत, ब्राह्मण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.६५ — नानार्थवर्गः
पक्षितार्क्ष्यौ गरुत्मन्तौ शकुन्तौ भासपक्षिणौ ।अग्न्युत्पातौ धूमकेतू जीमूतौ मेघपर्वतौ ॥
गरुत्मान् — पक्षी, गरुड़। शकुन्त — भास पक्षी, कोई भी पक्षी। धूमकेतु — अग्नि, पुच्छल तारा (अपशकुन)। जीमूत — बादल, पर्वत।
अमरकोश ३.३.७४ — नानार्थवर्गः
विस्तारवल्लयोर्व्रततिर्वसती रात्रिवेश्मनोः ।क्षयार्चयोरपचितिः सातिर्दानावसानयोः ॥
व्रतति — फैलाव, लता। वसति — रात, निवास। अपचिति — क्षय, पूजा। साति — दान, अन्त।
अमरकोश ३.३.७९ — नानार्थवर्गः
पङ्क्तिश्छन्दोऽपि दशमं स्यात्प्रभावेऽपि चायतिः ।पत्तिर्गतौ च मूले तु पक्षतिः पक्षभेदयोः ॥
पंक्ति — एक छन्द भी, दस की संख्या भी (कतार भी)। आयति — प्रभाव भी (भविष्य/लम्बाई भी)। पत्ति — चलना भी (पैदल सैनिक भी)। पक्षति — पंख की जड़, पक्ष (तिथि — प्रतिपदा)।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.१२१ — नानार्थवर्गः
क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके ।मन्देऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे ॥
वितान (पुं॰/नपुं॰) — यज्ञ, विस्तार (और चँदोवा); तुच्छ, मन्द (तीनों लिङ्ग)। केतन — कार्य, ध्वज, निमन्त्रण (और घर)।
अमरकोश ३.३.१५४ — नानार्थवर्गः
तुरङ्गगरुडौ तार्क्ष्यौ निलयापचयौ क्षयौ ।श्वशुर्यौ देवरश्यालौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ ॥
तार्क्ष्य — घोड़ा, गरुड़। क्षय — घर, नाश। श्वशुर्य — देवर, साला। भ्रातृव्य — भतीजा, शत्रु।
अमरकोश ३.३.१७२ — नानार्थवर्गः
अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ ।ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः ॥
अद्रि — वृक्ष, पर्वत, सूर्य। पयोधर — स्त्री का स्तन, बादल। वृत्र — अन्धकार, शत्रु, वृत्रासुर। कर — राजकर, हाथ, किरण।
अमरकोश ३.३.१७४ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि राः परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः ।मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु ॥
रै — सोना भी (धन भी)। परिकर — पलंग, परिवार (और कमरबन्द)। तार — मोती की चमक/शुद्धता (और ऊँचा स्वर, तारा)। शार — वायु (पुं॰); चितकबरा (तीनों लिङ्ग) —
अमरकोश ३.३.१८० — नानार्थवर्गः
दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम् ।महारण्ये दुर्गपथे कान्तारं पुन्नपुंसकम् ॥
दुरोदर — जुआरी (पुं॰); दाँव, जुआ (नपुं॰)। कान्तार (पुं॰/नपुं॰) — घना जंगल, दुर्गम मार्ग।
अमरकोश ३.३.२२२ — नानार्थवर्गः
ध्रुवो भभेदे क्लीबे तु निश्चिते शाश्वते त्रिषु ।स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने ॥
ध्रुव — ध्रुव तारा (पुं॰); निश्चित (नपुं॰); सदा रहने वाला (तीनों लिङ्ग)। स्व — सम्बन्धी, आत्मा (पुं॰); अपना (तीनों लिङ्ग); धन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२४३ — नानार्थवर्गः
देवभेदेऽनले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु ।विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः ॥
वसु (पुं॰) — आठ वसु देवता, अग्नि, किरण; (नपुं॰) रत्न, धन। वेधा — विष्णु भी (ब्रह्मा भी)। आशीः (स्त्री॰) — आशीर्वाद (हित की कामना), साँप का दाँत।
अमरकोश ३.३.२५७ — नानार्थवर्गः
स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदेऽवधारणे ।सकृत्सहैकवारे चाप्याराद्दूरसमीपयोः ॥
'स्वित्' — प्रश्न, तर्क ('किंस्वित्?')। 'तु' — भेद (परन्तु), निश्चय। 'सकृत्' — साथ, एक बार। 'आरात्' — दूर, निकट (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.२६८ — नानार्थवर्गः
पुनरप्रथमे भेदे निर्निश्चयनिषेधयोः ।स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा ॥
'पुनः' — फिर (दूसरी बार), भेद (परन्तु)। 'निर्' — निश्चय, निषेध। 'पुरा' — लगातार, बहुत पहले, निकट भविष्य में (जल्दी ही)।
अमरकोश ३.३.२६९ — नानार्थवर्गः
ऊरर्यूरी चोररी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम् ।स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भाव्ययोः किल ॥
'ऊररी/ऊरी/उररी' — विस्तार, स्वीकार ('उररीकृत' = स्वीकृत)। 'स्वर्' — स्वर्ग, परलोक। 'किल' — कहते हैं (लोक-वार्ता), सम्भावना।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें