📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "तीया" के ७ परिणाम
अमरकोश २.६.५ — मनुष्यवर्गः
कृताभिषेका महिषी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रियः ।पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥
राज्याभिषेक वाली रानी — महिषी (पटरानी); राजा की अन्य स्त्रियाँ — भोगिनी। पत्नी के नाम — पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी —
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.३९ — मनुष्यवर्गः
सूतिमासो वैजननो गर्भो भ्रूण इमौ समौ ।तृतीया प्रकृतिः शण्ढः क्लीबः पण्डो नपुंसके ॥
प्रसव का महीना — सूतिमास, वैजनन। गर्भस्थ शिशु — गर्भ, भ्रूण। तृतीय प्रकृति (नपुंसक) — तृतीया प्रकृति, शण्ढ, क्लीब, पण्ड, नपुंसक।
अमरकोश २.८.२२ — क्षत्रियवर्गः
पञ्च त्रिष्वषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः ।विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः ॥
(आगे के) पाँच शब्द तीनों लिङ्गों में — जो मन्त्रणा तीसरे व्यक्ति को ज्ञात न हो — अषडक्षीण (छह आँखों तक न पहुँची)। एकान्त — विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक, रहस् —
अमरकोश २.९.९ — वैश्यवर्गः
बीजाकृतं तूप्तकृष्टे सीत्यं कृष्टं च हल्यवत् ।त्रिगुणाकृतं तृतीयाकृतं त्रिहल्यं त्रिसीत्यमपि तस्मिन् ॥
बीज बोने के बाद जोता खेत — बीजाकृत। जोता हुआ खेत — सीत्य, कृष्ट, हल्य। तीन बार जोता खेत — त्रिगुणाकृत, तृतीयाकृत, त्रिहल्य, त्रिसीत्य।
अमरकोश २.९.१० — वैश्यवर्गः
द्विगुणाकृते तु सर्वं पूर्वं शम्बाकृतमपीह ।द्रोणाढकादिवापादौ द्रौणिकाढकिकादयः ॥
दो बार जोते खेत के लिये भी पूर्ववत् (द्विगुणाकृत, द्वितीयाकृत, द्विहल्य, द्विसीत्य) और शम्बाकृत। द्रोण, आढक आदि (माप के) बीज बोने योग्य खेत — द्रौणिक, आढकिक आदि।
अमरकोश ३.२.३२ — सङ्कीर्णवर्गः
उपशायो विशायश्च पर्यायशयनार्थकौ ।अर्तनं च ऋतीया च हृणीया च घृणार्थकाः ॥
बारी-बारी से सोना (पहरे में) — उपशाय, विशाय। घृणा — अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा।