🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:53:01 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तुद्" के ७ परिणाम

अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१०.३४ — वारिवर्गः
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम् ।शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् ॥
सतलुज के नाम — शतद्रु, शुतुद्रि; व्यास नदी के — विपाशा, विपाश् (स्त्री॰); सोन नद के — शोण, हिरण्यवाह; छोटी कृत्रिम नहर — कुल्या।
अमरकोश २.६.२३ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भूर्दिधिषूरूढा द्विस्तस्या दिधिषुः पतिः ।स तु द्विजोऽग्रे दिधिषूः सैव यस्य कुटुम्बिनी ॥
दो बार विवाहित स्त्री — पुनर्भू, दिधिषू; उसका पति — दिधिषु। जिस द्विज की प्रधान पत्नी वही हो — अग्रेदिधिषू।
अमरकोश २.८.५३ — क्षत्रियवर्गः
शिबिका याप्ययानं स्याद्दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियाम् ।उभौ तु द्वैपवैयाघ्रौ द्वीपिचर्मावृते रथे ॥
पालकी — शिबिका, याप्ययान। झूला/डोली — दोला, प्रेंखा (स्त्री॰)। चीते या बाघ की खाल से ढका रथ — द्वैप, वैयाघ्र।
अमरकोश २.८.५६ — क्षत्रियवर्गः
चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ।पिण्डिका नाभिरक्षाग्रकीलके तु द्वयोरणिः ॥
पहिया — चक्र, रथांग। उसका बाहरी घेरा — नेमि (स्त्री॰), प्रधि (पुं॰)। बीच का गोल भाग — पिण्डिका, नाभि। धुरे के सिरे की कील — अणि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.१८ — वैश्यवर्गः
वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभकदम्बकौ ।सिद्धार्थस्त्वेष धवलो गोधूमः सुमनः समौ ॥
(मोठ) — वनमुद्ग। सरसों — सर्षप, तन्तुभ, कदम्बक। सफ़ेद सरसों — सिद्धार्थ। गेहूँ — गोधूम, सुमन।
अमरकोश ३.२.४१ — सङ्कीर्णवर्गः
हल्या हलानां ब्राह्मण्यवाडव्ये तु द्विजन्मनाम् ।द्वे पर्शुकानां पृष्ठानां पार्श्वं पृष्ठ्यमनुक्रमात् ॥
हलों का समूह — हल्या। ब्राह्मणों का समूह — ब्राह्मण्य, वाडव्य। पसलियों का समूह — पार्श्व; पीठों का समूह — पृष्ठ्य।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें