📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "तुस" के ६९ परिणाम
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.४.१३ — कालवर्गः
पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ ।द्वौ द्वौ मार्गादिमासौ स्यादृतुस्तैरयनं त्रिभिः ॥
पहला पक्ष 'शुक्ल' और दूसरा 'कृष्ण' है; दोनों मिलकर एक 'मास'। मार्गशीर्ष से आरम्भ करके दो-दो मासों की एक 'ऋतु', और तीन ऋतुओं का एक 'अयन' होता है।
अमरकोश १.४.१८ — कालवर्गः
आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः ।स्युर्नभस्यप्रौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः ॥
आषाढ़ का नाम 'शुचि'; श्रावण के — नभस्, श्रावणिक; भाद्रपद के — नभस्य, प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद (समानार्थक)।
अमरकोश १.५.४ — धीवर्गः
अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः ।सन्देहद्वापरौ चाथ समौ निर्णयनिश्चयौ ॥
तर्क के नाम — अध्याहार, तर्क, ऊह। संशय के नाम — विचिकित्सा, संशय, सन्देह, द्वापर। निश्चय के — निर्णय, निश्चय (समानार्थक)।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश २.४.१६ — वनौषधिवर्गः
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् ।स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥
नई कली — क्षारक, जालक (नपुं॰); कली — कलिका, कोरक (पुं॰); गुच्छा — गुच्छक, स्तबक; अधखिली कली — कुड्मल, मुकुल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.४४ — वनौषधिवर्गः
सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः ।साले तु सर्जकार्श्याश्वकर्णकाः सस्यसम्वरः ॥
विजयसार के नाम — पीतसार, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, प्रियक, जीवक। साल वृक्ष के नाम — साल, सर्ज, कार्श्य, अश्वकर्णक, सस्यसंवर।
अमरकोश २.४.७० — वनौषधिवर्गः
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ।शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥
मल्लिका के और नाम — भूपदी, शीतभीरु; वन में उगने वाली (जंगली) मल्लिका — आस्फोटा। काली निर्गुण्डी — शेफालिका, सुवहा, निर्गुण्डी, नीलिका।
अमरकोश २.४.१०८ — वनौषधिवर्गः
सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ।त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्द्यौ तु सुषेणिका ॥
सफ़ेद निसोथ (त्रिवृत्) के नाम — सर्वानुभूति, सरला, त्रिपुटा, त्रिवृता, त्रिवृत्, त्रिभण्डी, रोचनी। काली निसोथ के नाम — श्यामा, पालिन्दी, सुषेणिका —
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.११९ — वनौषधिवर्गः
गोधापदी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ।अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे ॥
हंसपदी — गोधापदी, सुवहा; मूसली — मुसली, तालमूलिका; मेढ़ासिंगी — अजशृंगी, विषाणी; गोजिह्वा — गोजिह्वा, दार्विका।
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.४.१४० — वनौषधिवर्गः
एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा ।चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाम्ललोणिका ॥
एलापर्णी (रास्ना-भेद) — एलापर्णी, सुवहा, रास्ना, युक्तरसा। अमलोनी (खट्टी बूटी) के नाम — चांगेरी, चुक्रिका, दन्तशठा, अम्बष्ठा, अम्ललोणिका।
अमरकोश २.४.१४७ — वनौषधिवर्गः
प्रपुन्नाडस्त्वेडगजो दद्रुघ्नश्चक्रमर्दकः ।पद्माट उरणाख्यश्च पलाण्डुस्तु सुकन्दकः ॥
चकवड़ (पुन्नाड) के नाम — प्रपुन्नाट, एडगज, दद्रुघ्न, चक्रमर्दक, पद्माट, उरणाख्य। प्याज़ के नाम — पलाण्डु, सुकन्दक।
अमरकोश २.४.१५७ — वनौषधिवर्गः
अर्शोघ्नः सूरणः कन्दो गण्डीरस्तु समष्ठिला ।कलम्ब्युपोदिका स्त्री तु मूलकं हिलमोचिका ॥
जिमीकन्द (सूरन) — अर्शोघ्न, सूरण, कन्द; गण्डीर — गण्डीर, समष्ठिला; कलमी साग — कलम्बी; पोई — उपोदिका; मूली — मूलक; हिलमोचिका —
अमरकोश २.५.२४ — सिंहादिवर्गः
आतायिचिल्लौ दाक्षाय्यगृध्रौ कीरशुकौ समौ ।क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः ॥
चील — आतायी, चिल्ल; गिद्ध — दाक्षाय्य, गृध्र; तोता — कीर, शुक; क्रौंच — क्रुंच्, क्रौंच; बगुला — बक, कह्व; सारस — पुष्कराह्व, सारस।
अमरकोश २.५.४३ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ।वृन्दभेदाः समैर्वर्गः सङ्घसार्थौ तु जन्तुभिः ॥
समूह के और नाम — संहति (स्त्री॰), वृन्द, निकुरम्ब, कदम्बक। समान वस्तुओं का समूह — वर्ग; प्राणियों का समूह — संघ, सार्थ।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.९ — मनुष्यवर्गः
समाः स्नुषाजनीवध्वश्चिरिण्टी तु सुवासिनी ।इच्छावती कामुका स्याद्वृषस्यन्ती तु कामुकी ॥
बहू (पुत्र की पत्नी) — स्नुषा, जनी, वधू। पिता के घर रहने वाली युवती — चिरिण्टी, सुवासिनी। (धन आदि की) इच्छा वाली — इच्छावती, कामुका; कामातुर स्त्री — वृषस्यन्ती, कामुकी।
अमरकोश २.६.२६ — मनुष्यवर्गः
अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चासतीसुतः ।कौलटेरः कौलटेयो भिक्षुकी तु सती यदि ॥
कुलटा स्त्री का पुत्र — बान्धकिनेय, बन्धुल, असतीसुत, कौलटेर, कौलटेय। और यदि (भिक्षा के लिये घर-घर घूमने वाली) भिक्षुकी सती हो, तो —
अमरकोश २.६.२९ — मनुष्यवर्गः
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा ।ननान्दा तु स्वसा पत्युर्नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥
माता — जनयित्री, प्रसू, माता, जननी। बहन — भगिनी, स्वसा। पति की बहन (ननद) — ननान्दा। पोती — नप्त्री, पौत्री, सुतात्मजा।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.४२ — मनुष्यवर्गः
बालस्तु स्यान्माणवको वयस्थस्तरुणो युवा ।प्रवयाः स्थविरो वृद्धो जीनो जीर्णो जरन्नपि ॥
बालक — बाल, माणवक; जवान — वयस्थ, तरुण, युवा; बूढ़ा — प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण, जरत्।
अमरकोश २.६.६७ — मनुष्यवर्गः
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे ।सृणिका स्यन्दिनी लाला दूषिका नेत्रयोर्मलम् ॥
स्नायु (स्त्री॰)। यकृत् (जिगर) — कालखण्ड, यकृत्। लार — सृणिका, स्यन्दिनी, लाला। आँख का कीचड़ — दूषिका।
अमरकोश २.६.६८ — मनुष्यवर्गः
नासामलं तु सिङ्घाणं पिञ्जूषं कर्णयोर्मलम् ।मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् ॥
नाक का मैल — सिंघाण। कान का मैल — पिंजूष। पेशाब — मूत्र, प्रस्राव। मल — उच्चार, अवस्कर, शमल, शकृत् —
अमरकोश २.६.९८ — मनुष्यवर्गः
कबरी केशवेशोऽथ धम्मिल्लः संयताः कचाः ।शिखा चूडा केशपाशी व्रतिनस्तु सटा जटा ॥
चोटी/जूड़े की रचना — कबरी, केशवेश। बँधे बाल (जूड़ा) — धम्मिल्ल। चोटी (शिखा) — शिखा, चूडा, केशपाशी। तपस्वी की जटा — सटा, जटा।
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.७.२७ — ब्रह्मवर्गः
ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु स्रुवो भेदाः स्रुचः स्त्रियः ।उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ॥
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू — ये स्रुक् (बड़ी कलछी) के भेद हैं (स्त्री॰); स्रुव (छोटी कलछी) पुल्लिंग है। यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु — उपाकृत।
अमरकोश २.७.४१ — ब्रह्मवर्गः
पर्यायश्चातिपातस्तु स्यात्पर्यय उपात्ययः ।नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् ॥
क्रम का और नाम — पर्याय। क्रम का उल्लंघन — अतिपात, पर्यय, उपात्यय। व्रत — नियम, व्रत (पुं॰/नपुं॰)। उपवास आदि व्रत — पुण्यक।
अमरकोश २.७.५३ — ब्रह्मवर्गः
नियमस्तु स तत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ।क्षौरं तु भद्राकरणं मुण्डनं वपनं त्रिषु ॥
जो नित्य कर्म बाहरी साधनों से होता है (शौच, सन्तोष आदि) — नियम। बाल मुँडाना — क्षौर, भद्राकरण, मुण्डन, वपन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश २.८.६० — क्षत्रियवर्गः
सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ।रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः ॥
सारथि के और नाम — सव्येष्ठ, दक्षिणस्थ, रथकुटुम्बी। रथ पर चढ़कर लड़ने वाले — रथी, स्यन्दनारोह। घुड़सवार — अश्वारोह, सादी।
अमरकोश २.८.६१ — क्षत्रियवर्गः
भटा योधाश्च योद्धारः सेना रक्षास्तु सैनिकाः ।सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाश्च ते ॥
योद्धा — भट, योध, योद्धा। सेना की रक्षा करने वाले — सेनारक्ष, सैनिक। जो सेना में सम्मिलित हैं — सैन्य, सैनिक।
अमरकोश २.८.९३ — क्षत्रियवर्गः
वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।प्रासस्तु कुन्तः कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ॥
बर्छी/शूल — शल्य (पुं॰/नपुं॰), शंकु (पुं॰)। तोमर (फेंकने का भाला) — सर्वला, तोमर (पुं॰/नपुं॰)। भाला — प्रास, कुन्त। तलवार आदि की धार/कोना — कोण, पाली, अश्रि, कोटि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.९८ — क्षत्रियवर्गः
संशप्तकास्तु समयात्संग्रामादनिवर्तिनः ।रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः ॥
शपथ लेकर युद्ध से न लौटने वाले योद्धा — संशप्तक। धूल — रेणु (पुं॰/स्त्री॰), धूलि (स्त्री॰), पांसु (पुं॰), रजस् (नपुं॰)।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश २.८.१०७ — क्षत्रियवर्गः
क्ष्वेडा तु सिंहनादः स्यात्करिणां घटना घटा ।क्रन्दनं योधसंरावो बृंहितं करिगर्जितम् ॥
वीरों की गर्जना — क्ष्वेडा, सिंहनाद। हाथियों का समूह — घटना, घटा। योद्धाओं का (ललकार भरा) शोर — क्रन्दन, योधसंराव। हाथी की चिंघाड़ — बृंहित।
अमरकोश २.९.१० — वैश्यवर्गः
द्विगुणाकृते तु सर्वं पूर्वं शम्बाकृतमपीह ।द्रोणाढकादिवापादौ द्रौणिकाढकिकादयः ॥
दो बार जोते खेत के लिये भी पूर्ववत् (द्विगुणाकृत, द्वितीयाकृत, द्विहल्य, द्विसीत्य) और शम्बाकृत। द्रोण, आढक आदि (माप के) बीज बोने योग्य खेत — द्रौणिक, आढकिक आदि।
अमरकोश २.९.१६ — वैश्यवर्गः
आशुर्व्रीहिः पाटलः स्याच्छितशूकयवौ समौ ।तोक्मस्तु तत्र हरिते कलायस्तु सतीनकः ॥
(जल्दी पकने वाला) धान — आशु, व्रीहि, पाटल। जौ — शितशूक, यव। हरा (कच्चा) जौ — तोक्म। मटर — कलाय, सतीनक।
अमरकोश २.९.६७ — वैश्यवर्गः
स तु सर्वधुरीणः स्याद्यो वै सर्वधुरावहः ।माहेयी सौरभेयी गौरुस्रा माता च शृङ्गिणी ॥
जो सब ओर के भार ढो सके — सर्वधुरीण, सर्वधुरावह। गाय के नाम — माहेयी, सौरभेयी, गो, उस्रा, माता, शृंगिणी —
अमरकोश २.९.७० — वैश्यवर्गः
वशा वन्ध्यावतोका तु स्रवद्गर्भाथ सन्धिनी ।आक्रान्ता वृषभेणाथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥
बाँझ गाय — वशा, वन्ध्या। जिसका गर्भ गिर जाए — अवतोका, स्रवद्गर्भा। बैल से समागम कर चुकी — सन्धिनी। (समागम से) गर्भ नष्ट करने वाली — वेहत्, गर्भोपघातिनी।
अमरकोश २.९.७१ — वैश्यवर्गः
काल्योपसर्या प्रजने प्रष्ठौही बालगर्भिणी ।स्यादचण्डी तु सुकरा बहुसूतिः परेष्टुका ॥
गर्भ-धारण के योग्य गाय — काल्या, उपसर्या। पहली बार गाभिन — प्रष्ठौही, बालगर्भिणी। सीधी (न मारने वाली) — अचण्डी, सुकरा। बहुत बार ब्याई — बहुसूति, परेष्टुका।
अमरकोश २.९.१०० — वैश्यवर्गः
गवलं माहिषं शृङ्गमभ्रकं गिरिजामले ।स्रोतोञ्जनं तु सौवीरं कापोताञ्जनयामुने ॥
भैंसे का सींग — गवल। अभ्रक — अभ्रक, गिरिज, अमल। सुरमा — स्रोतोंजन, सौवीर, कापोतांजन, यामुन।
अमरकोश २.९.१०७ — वैश्यवर्गः
मेषकम्बल ऊर्णायुः शशोर्णं शशलोमनि ।मधु क्षौद्रं माक्षिकादि मधूच्छिष्टं तु सिक्थकम् ॥
ऊनी कम्बल — मेषकम्बल, ऊर्णायु। ख़रगोश के रोएँ — शशोर्ण, शशलोम। शहद — मधु, क्षौद्र, माक्षिक आदि। मोम — मधूच्छिष्ट, सिक्थक।
अमरकोश २.१०.१ — शूद्रवर्गः
शूद्राश्चावरवर्णाश्च वृषलाश्च जघन्यजाः ।आचण्डालात्तु सङ्कीर्णा अम्बष्ठकरणादयः ॥
शूद्र के नाम — शूद्र, अवरवर्ण, वृषल, जघन्यज। अम्बष्ठ, करण आदि से लेकर चाण्डाल तक — 'संकीर्ण' (मिश्र) जातियाँ कहलाती हैं।
अमरकोश २.१०.६ — शूद्रवर्गः
कुम्भकारः कुलालः स्यात्पलगण्डस्तु लेपकः ।तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्तुन्नवायस्तु सौचिकः ॥
कुम्हार — कुम्भकार, कुलाल। पुताई करने वाला (राज) — पलगण्ड, लेपक। जुलाहा — तन्तुवाय, कुविन्द। दर्ज़ी — तुन्नवाय, सौचिक।
अमरकोश २.१०.२२ — शूद्रवर्गः
शुनको भषकः श्वा स्यादलर्कस्तु स योगितः ।श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशलः सरमा शुनी ॥
कुत्ते के और नाम — शुनक, भषक (भौंकने वाला), श्वान्। पागल कुत्ता — अलर्क, योगित। शिकार में कुशल कुत्ता — विश्वकद्रु। कुतिया — सरमा, शुनी।
अमरकोश ३.१.७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परीक्षकः कारणिको वरदस्तु समर्धकः ।हर्षमाणो विकुर्वाणः प्रमना हृष्टमानसः ॥
परीक्षा करने वाला — परीक्षक, कारणिक। वर देने वाला — वरद, समर्धक। प्रसन्न-चित्त — हर्षमाण, विकुर्वाण, प्रमना, हृष्टमानस।
अमरकोश ३.१.२२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सर्वान्नीनस्तु सर्वान्नभोजी गृध्नुस्तु गर्धनः ।लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक्समौ लोलुपलोलुभौ ॥
सब प्रकार का अन्न खाने वाला — सर्वान्नीन, सर्वान्नभोजी। लोभी — गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक, तृष्णज्। अति लोभी — लोलुप, लोलुभ।
अमरकोश ३.१.६० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वड्रोरुविपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ॥
विशाल के और नाम — वड्र, उरु, विपुल। मोटा — पीन, पीवा, स्थूल, पीवर। छोटा/बारीक — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु।
अमरकोश ३.१.७४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे ।अतिरिक्तः समधिको दृढसन्धिस्तु संहतः ॥
चंचल के और नाम — चंचल, तरल, पारिप्लव, परिप्लव। अधिक — अतिरिक्त, समधिक। मज़बूत जोड़ वाला — दृढसन्धि, संहत।
अमरकोश ३.१.८१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
साधारणं तु सामान्यमेकाकी त्वेक एककः ।भिन्नार्थका अन्यतर एकस्त्वोऽन्येतरावपि ॥
साधारण — साधारण, सामान्य। अकेला — एकाकी, एक, एकक। (दो में से) एक/दूसरा — अन्यतर, एक, त्व, अन्य, इतर — ये 'भिन्न' अर्थ वाले हैं।
अमरकोश ३.१.८४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्कटं ना तु सम्बाधः कलिलं गहनं समे ।सङ्कीर्णे सङ्कुलाकीर्णे मुण्डितं परिवापितम् ॥
तंग/संकरा — संकट, सम्बाध (पुं॰)। दुर्गम/घना — कलिल, गहन। भरा-पूरा/मिश्रित — संकीर्ण, संकुल, आकीर्ण। मुँडा हुआ — मुण्डित, परिवापित।
अमरकोश ३.१.१०० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ।स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम् ॥
धागे से सिला/बुना — ऊत, स्यूत, उत। पूजित — अर्हित, नमस्यित, नमसित, अपचायित, अर्चित, अपचित।
अमरकोश ३.२.१४ — सङ्कीर्णवर्गः
मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवौ ।बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि ॥
मुट्ठी बाँधना — मुष्टिबन्ध, संग्राह। (डाका/लूटपाट का) उपद्रव — डिम्ब, डमर, विप्लव। बन्धन — बन्धन, प्रसिति, चार। (रोग से) पीड़ा देने वाला — स्पर्श, स्प्रष्टा, उपतप्ता।
अमरकोश ३.२.२५ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रजनः स्यादुपसरः प्रश्रयप्रणयौ समौ ।धीशक्तिर्निष्क्रमोऽस्त्री तु संक्रमो दुर्गसञ्चरः ॥
(पशु का) पहला गर्भ-धारण — प्रजन, उपसर। प्रेमपूर्ण विनती — प्रश्रय, प्रणय। बुद्धि-सामर्थ्य — धीशक्ति, निष्क्रम (पुं॰/नपुं॰)। दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) — संक्रम, दुर्गसंचर।
अमरकोश ३.२.३५ — सङ्कीर्णवर्गः
निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्धनः ।स्तम्बघ्नस्तु स्तम्बघनः स्तम्बो येन निहन्यते ॥
जिस लकड़ी पर (दूसरी) लकड़ी रखकर छीली जाती है — उद्घन (बढ़ई की ठीहा)। जिससे घास का गुच्छा उखाड़ा जाता है (खुरपा) — स्तम्बघ्न, स्तम्बघन।
अमरकोश ३.३.१६९ — नानार्थवर्गः
रूप्यं प्रशस्तरूपेऽपि वदान्यो वल्गुवागपि ।न्याय्येऽपि मध्यं सौम्यं तु सुन्दरे सोमदैवते ॥
रूप्य — सुन्दर रूप वाला भी (चाँदी भी)। वदान्य — मधुरभाषी भी (दानी भी)। मध्य — न्यायोचित भी (बीच भी)। सौम्य — सुन्दर (शान्त), चन्द्रमा जिसका देवता हो (बुध)।
अमरकोश ३.३.२५५ — नानार्थवर्गः
आ प्रगृह्यस्स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात्कोपपीडयोः ।पापकुत्सेषदर्थे कु धिङ्निर्भत्सननिन्दयोः ॥
'आ' (प्रगृह्य) — स्मरण ('आ, याद आया!'), वाक्य-आरम्भ। 'आस्' — क्रोध, पीड़ा। 'कु' — पाप, निन्दा, थोड़ा (कुपुत्र, कोष्ण)। 'धिक्' — फटकार, निन्दा।
अमरकोश ३.३.२५७ — नानार्थवर्गः
स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदेऽवधारणे ।सकृत्सहैकवारे चाप्याराद्दूरसमीपयोः ॥
'स्वित्' — प्रश्न, तर्क ('किंस्वित्?')। 'तु' — भेद (परन्तु), निश्चय। 'सकृत्' — साथ, एक बार। 'आरात्' — दूर, निकट (दोनों!)।
अमरकोश ३.४.४ — अव्ययवर्गः
कदाचिज्जातु सार्धं तु साकं सत्रा समं सह ।आनुकूल्यार्थकं प्राध्वं व्यर्थके तु वृथा मुधा ॥
कभी — कदाचित्, जातु। साथ — सार्धम्, साकम्, सत्रा, समम्, सह। अनुकूलता — प्राध्वम्। व्यर्थ — वृथा, मुधा।
अमरकोश ३.४.७ — अव्ययवर्गः
स्युः प्याट्पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।अतर्किते तु सहसा स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः ॥
सम्बोधन — प्याट्, पाट्, अंग, हे, है, भोः। निकट — समया, निकषा, हिरुक्। अचानक — सहसा। आगे — पुरः, पुरतः, अग्रतः।