📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "तै" के ४० परिणाम
अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.४.१३ — कालवर्गः
पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ ।द्वौ द्वौ मार्गादिमासौ स्यादृतुस्तैरयनं त्रिभिः ॥
पहला पक्ष 'शुक्ल' और दूसरा 'कृष्ण' है; दोनों मिलकर एक 'मास'। मार्गशीर्ष से आरम्भ करके दो-दो मासों की एक 'ऋतु', और तीन ऋतुओं का एक 'अयन' होता है।
अमरकोश १.४.१६ — कालवर्गः
मार्गशीर्षे सहा मार्ग आग्रहायणिकश्च सः ।पौषे तैषसहस्यौ द्वौ तपा माघेऽथ फाल्गुने ॥
मार्गशीर्ष मास के नाम — सहस्, मार्ग, आग्रहायणिक; पौष के — तैष, सहस्य; माघ का — तपस्; और फाल्गुन के —
अमरकोश १.१०.१० — वारिवर्गः
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ।नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥
बढ़े जल के निकलने का मार्ग — जलोच्छ्वास, परीवाह; सूखी नदी में खोदा गड्ढा — कूपक, विदारक; नाव से पार करने योग्य जल — नाव्य (तीनों लिङ्गों में); नाव के नाम — नौ (स्त्री॰), तरणि, तरि।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.५.११ — सिंहादिवर्गः
कृष्णसाररुरुन्यङ्कुरङ्कुशम्बररौहिषाः ।गोकर्णपृषतैणर्श्यरोहिताश्चमरो मृगाः ॥
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत), एण, ऋश्य, रोहित और चमर (सुरा गाय) — ये पशुओं (मृगों) के भेद हैं।
अमरकोश २.५.२६ — सिंहादिवर्गः
हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः ।राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः ॥
हंस के नाम — हंस, श्वेतगरुत्, चक्रांग, मानसौकस्। लाल चोंच और पैरों वाले सफ़ेद हंस 'राजहंस' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.२८ — सिंहादिवर्गः
हंसस्य योषिद्वरटा सारसस्य तु लक्ष्मणा ।जतुकाजिनपत्रा स्यात्परोष्णी तैलपायिका ॥
हंसिनी — वरटा; सारसी — लक्ष्मणा; चमगादड़ — जतुका, अजिनपत्रा; तिलचट्टा — परोष्णी, तैलपायिका।
अमरकोश २.५.३० — सिंहादिवर्गः
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ।भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः ॥
छोटा डाँस — दंशी; ततैया — गन्धोली, वरटा (पुं॰/स्त्री॰); झींगुर — भृंगारी, झीरुका, चीरी, झिल्लिका (समानार्थक)।
अमरकोश २.५.३७ — सिंहादिवर्गः
तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः ।तित्तिरिः कुक्कुभो लावो जीवञ्जीवश्च कोरकः ॥
उनके (पक्षियों के) भेद — हारीत (हरियल), मद्गु (जलकौवा), कारण्डव (बत्तख-भेद), प्लव, तित्तिरि (तीतर), कुक्कुभ, लाव (बटेर), जीवंजीव (चकोर), कोरक —
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश २.६.७५ — मनुष्यवर्गः
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥
कूल्हे की हड्डी — कट (पुं॰), श्रोणिफलक। कमर — कटि, श्रोणि, ककुद्मती। स्त्री की कमर का पिछला भाग — नितम्ब; अगला भाग — जघन (नपुं॰)।
अमरकोश २.६.१३२ — मनुष्यवर्गः
गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥
चन्दन — गन्धसार, मलयज, भद्रश्री, चन्दन (पुं॰/नपुं॰)। विशेष (पीला) चन्दन — तैलपर्णिक, गोशीर्ष, हरिचन्दन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.९ — ब्रह्मवर्गः
उपाध्यायोऽध्यापकोऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ।मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥
पढ़ाने वाला — उपाध्याय, अध्यापक। गर्भाधान आदि संस्कार कराने वाला — गुरु। वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला — आचार्य। यज्ञ में (कर्म का) आदेश देने वाला — व्रती (यजमान)।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.४२ — क्षत्रियवर्गः
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कल्पना सज्जना समे ।प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः ॥
हाथी के पेट पर बाँधने की चमड़े की रस्सी — दूष्या, कक्ष्या, वरत्रा। हाथी को सजाना — कल्पना, सज्जना। हाथी की पीठ का रंग-बिरंगा झूल — प्रवेणी, आस्तरण, वर्ण, परिस्तोम, कुथ (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.६५ — क्षत्रियवर्गः
आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् ।संनद्धो वर्मितः सज्जो दंशितो व्युढकङ्कटः ॥
(कवच) पहना हुआ — आमुक्त, प्रतिमुक्त, पिनद्ध, अपिनद्ध। कवच धारण किये तैयार योद्धा — संनद्ध, वर्मित, सज्ज, दंशित, व्यूढकंकट।
अमरकोश २.८.९४ — क्षत्रियवर्गः
सर्वाभिसारः सर्वौघः सर्वसन्नहनार्थकः ।लोहाभिसारोऽस्त्रभृतां राज्ञां नीराजनाविधिः ॥
सम्पूर्ण सेना का युद्ध के लिये तैयार होना — सर्वाभिसार, सर्वौघ, सर्वसन्नहन। शस्त्रधारी राजाओं की (प्रस्थान से पूर्व शस्त्रों की) आरती-पूजा — लोहाभिसार।
अमरकोश २.९.७ — वैश्यवर्गः
यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि यत् ।तिल्यं तैलीनवन्माषोमाणुभङ्गा द्विरूपता ॥
जौ आदि उगने वाले खेत — यव्य (जौ), यवक्य (यवक), षष्टिक्य (साठी धान)। तिल का खेत — तिल्य, तैलीन। उड़द, अलसी, अणु (धान-भेद) और भाँग के खेतों के भी दो-दो रूप होते हैं (माष्य-माषीण आदि)।
अमरकोश २.९.४६ — वैश्यवर्गः
प्रणीतमुपसंपन्नं प्रयस्तं स्यात्सुसंस्कृतम् ।स्यात्पिच्छिलं तु विजिलं संमृष्टं शोधितं समे ॥
(छौंक आदि से) संस्कृत व्यंजन — प्रणीत, उपसम्पन्न। भली-भाँति (मसालों से) तैयार — प्रयस्त, सुसंस्कृत। लसलसा (गाढ़ा) — पिच्छिल, विजिल। (कंकड़ आदि) बीनकर साफ़ किया — सम्मृष्ट, शोधित।
अमरकोश २.९.४९ — वैश्यवर्गः
भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री सदीदिविः ।भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥
भात (पका चावल) — भिस्सा (स्त्री॰), भक्त, अन्धस्, अन्न, ओदन (पुं॰/नपुं॰), दीदिवि। जला भात (खुरचन) — भिस्सटा, दग्धिका। सब रसों का सार (ऊपरी भाग) — मण्ड (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.५१ — वैश्यवर्गः
म्रक्षणाभ्यञ्जने तैलं कृसरस्तु तिलौदनः ।गव्यं त्रिषु गवां सर्वं गोविड्गोमयस्त्रियाम् ॥
तेल — म्रक्षण, अभ्यंजन, तैल। तिल-चावल की खिचड़ी — कृसर, तिलौदन। गाय से प्राप्त सब कुछ — गव्य (तीनों लिङ्ग)। गोबर — गोविष्, गोमय (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.५६ — वैश्यवर्गः
सपीतिः स्त्री तुल्यपानं सग्धिः स्त्री सहभोजनम् ।उदन्या तु पिपासा तृट्तर्षो जग्धिस्तु भोजनम् ॥
साथ पीना — सपीति (स्त्री॰), तुल्यपान। साथ भोजन — सग्धि (स्त्री॰), सहभोजन। प्यास — उदन्या, पिपासा, तृष्, तर्ष। भोजन — जग्धि, भोजन।
अमरकोश २.९.९९ — वैश्यवर्गः
सर्वं च तैजसं लौहं विकारस्त्वयसः कुशी ।क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे ॥
हर धातु की वस्तु — तैजस, लौह। लोहे का बना (हल का फाल) — कुशी। काँच — क्षार, काच। पारा — चपल, रस, सूत, पारद।
अमरकोश २.१०.५ — शूद्रवर्गः
कारुः शिल्पी संहतैस्तैर्द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः ।कुलकः स्यात्कुलश्रेष्ठी मालाकारस्तु मालिकः ॥
कारीगर — कारु, शिल्पी। एक ही शिल्प के कारीगरों का संघ — श्रेणि (पुं॰/स्त्री॰)। संघ का मुखिया — कुलक, कुलश्रेष्ठी। माली — मालाकार, मालिक।
अमरकोश २.१०.२५ — शूद्रवर्गः
प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटच्चरमलिम्लुचाः ।चौरिका स्तैन्यचोर्ये च स्तेयं लोप्त्रं तु तद्धने ॥
चोर के और नाम — प्रतिरोधी, परास्कन्दी, पाटच्चर, मलिम्लुच। चोरी — चौरिका, स्तैन्य, चौर्य, स्तेय। चोरी का माल — लोप्त्र।
अमरकोश २.१०.३३ — शूद्रवर्गः
व्रश्चनः पत्रपरशुरेषिका तूलिका समे ।तैजसावर्तनी मूषा भस्त्रा चर्मप्रसेविका ॥
(सुनार की) छेनी — व्रश्चन, पत्रपरशु। (सोने की परख/चित्र की) सलाई/कूँची — एषिका, तूलिका। धातु गलाने की घरिया — तैजसावर्तनी, मूषा। धौंकनी — भस्त्रा, चर्मप्रसेविका।
अमरकोश ३.१.४४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विक्लवो विह्वलः स्यात्तु विवशोऽरिष्टदुष्टधीः ।कश्यः कश्यार्हे सन्नद्धे त्वाततायी वधोद्यते ॥
घबराया/शिथिल — विक्लव, विह्वल। (मृत्यु के लक्षणों से) भ्रष्ट-बुद्धि — विवश, अरिष्टदुष्टधी। कोड़े खाने योग्य — कश्य, कश्यार्ह। मारने को तैयार (हमलावर) — आततायी।
अमरकोश ३.१.८८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निदिग्धोपचिते गूढगुप्ते गुण्ठितरूषिते ।द्रुतावदीर्णे उद्गूर्णोद्यते काचितशिक्यिते ॥
पुष्ट/बढ़ा हुआ — निदिग्ध, उपचित। छिपा हुआ — गूढ, गुप्त। धूल से ढका — गुण्ठित, रूषित। पिघला हुआ — द्रुत, अवदीर्ण। उठाया (शस्त्र) — उद्गूर्ण, उद्यत। छींके पर रखा — काचित, शिक्यित।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.४४ — नानार्थवर्गः
सूक्ष्मैलायां त्रुटिः स्त्री स्यात्कालेऽल्पे संशयेऽपि सा ।आर्त्युत्कर्षाश्रयः कोट्यो मूले लग्नकचे जटा ॥
त्रुटि (स्त्री॰) — छोटी इलायची, अत्यन्त थोड़ा समय, संशय। कोटि — (धनुष का) सिरा, उत्कर्ष, आश्रय (और करोड़)। जटा — (पेड़ की) जड़, उलझे बाल।
अमरकोश ३.३.१६८ — नानार्थवर्गः
गृह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ ।आत्मवाननपेतोऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि ॥
वक्तव्य — निन्दनीय, अधीन (और कहने योग्य)। कल्य — तैयार, नीरोग (और प्रभात)। अर्थ्य — बुद्धिमान्, अर्थ (प्रयोजन) से युक्त। पुण्य — सुन्दर भी (पवित्र भी)।
अमरकोश ३.३.२२९ — नानार्थवर्गः
प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि शिशावज्ञे च बालिशः ।कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ॥
प्रकाश — अति प्रसिद्ध भी (उजाला भी)। बालिश — शिशु, मूर्ख। कोश (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना (धन-राशि), दिव्य (शपथ-परीक्षा)।
अमरकोश ३.३.२४२ — नानार्थवर्गः
शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरेऽपि शेखरे ॥
रस — शृंगार आदि (नौ रस), विष, शक्ति, गुण (स्वाद), प्रेम, द्रव (और पारा)। उत्तंस/अवतंस (पुं॰) — कान का आभूषण, सिर का आभूषण (शिरोमणि)।
अमरकोश ३.५.१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सलिङ्गशास्त्रैः सन्नादि कृत्तद्धितसमासजैः ।अनुक्तैः संग्रहे लिङ्गं संकीर्णवदिहोन्नयेत् ॥
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग — लिङ्गानुशासन के नियमों से, तथा कृत्, तद्धित, समास आदि प्रत्ययों से बने शब्दों से — संकीर्ण वर्ग की तरह अनुमान कर लेना चाहिये।
अमरकोश ३.५.३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम विद्युन्निशावल्लीवीणादिग्भूनदीह्रियाम् ।अदन्तैर्द्विगुरेकार्थो न स पात्रयुगादिभिः ॥
बिजली, रात, लता, वीणा, दिशा, भूमि, नदी और लज्जा के नाम (पर्याय) स्त्रीलिङ्ग होते हैं। अकारान्त शब्दों से बना समाहार-द्विगु स्त्रीलिङ्ग (त्रिलोकी), पर 'पात्र', 'युग' आदि से बना नहीं (पंचपात्रम्)।
अमरकोश ३.५.६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
घञो ञः सा क्रियास्यां चेद्दाण्डपाता हि फाल्गुनी ।श्यैनम्पाता च मृगया तैलम्पाता स्वधेति दिक् ॥
घञ्-प्रत्ययान्त से 'ञ' प्रत्यय, यदि 'यह क्रिया इसमें हो' अर्थ हो, तो स्त्रीलिङ्ग — जैसे 'दाण्डपाता' (जिसमें डण्डे गिरें — फाल्गुनी पूर्णिमा/होली), 'श्यैनम्पाता' (बाज़ों का झपटना — शिकार), 'तैलम्पाता' (तेल का गिरना — स्व…
अमरकोश ३.५.२५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
त्रान्तं सलोपधं शिष्टं रात्रं प्राक्संख्ययान्वितम् ।पात्राद्यदन्तैरेकार्थो द्विगुर्लक्ष्यानुसारतः ॥
(नपुंसक —) 'त्र' अन्त वाले (पात्रम्, क्षेत्रम्); 'ल' उपधा वाले शेष (कुलम्); संख्या पहले होने पर 'रात्र' (त्रिरात्रम्); पात्र आदि अकारान्त से बना समाहार-द्विगु (पंचपात्रम्) — प्रयोग के अनुसार।