🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:46 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "तोम" के १४ परिणाम

अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.८.६ — पातालभोगिवर्गः
मालुधानो मातुलाहिर्निर्मुक्तो मुक्तकञ्चुकः ।सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः ॥
चितकबरा साँप — मालुधान, मातुलाहि; केंचुली छोड़ा हुआ साँप — निर्मुक्त, मुक्तकंचुक। साँप के नाम — सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजंग, अहि, भुजंगम।
अमरकोश १.१०.४ — वारिवर्गः
कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥
जल के और नाम — कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर, क्षीर, अम्बु, शम्बर।
अमरकोश १.१०.१९ — वारिवर्गः
क्षुद्राण्डमत्स्यसङ्घातः पोताधानमथो झषाः ।रोहितो मद्गुरः शालो राजीवः शकुलस्तिमिः ॥
अण्डों से निकली छोटी मछलियों का समूह — पोताधान। मछलियों के भेद — रोहित, मद्गुर, शाल, राजीव, शकुल, तिमि —
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.५.३१ — सिंहादिवर्गः
समौ पतङ्गशलभौ खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः ।मधुव्रतो मधुकरो मधुलिण्मधुपालिनः ॥
पतंगा — पतंग, शलभ; जुगनू — खद्योत, ज्योतिरिंगण; भौंरे के नाम — मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, अली —
अमरकोश २.५.३७ — सिंहादिवर्गः
तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः ।तित्तिरिः कुक्कुभो लावो जीवञ्जीवश्च कोरकः ॥
उनके (पक्षियों के) भेद — हारीत (हरियल), मद्गु (जलकौवा), कारण्डव (बत्तख-भेद), प्लव, तित्तिरि (तीतर), कुक्कुभ, लाव (बटेर), जीवंजीव (चकोर), कोरक —
अमरकोश २.५.४२ — सिंहादिवर्गः
स्तोमौघनिकरव्रातवारसङ्घातसञ्चयाः ।समुदायः समुदयः समवायश्चयो गणः ॥
समूह के और नाम — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय, समुदय, समवाय, चय, गण।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.८.३६ — क्षत्रियवर्गः
प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः समावुद्वान्तनिर्मदौ ।हास्तिकं गजता वृन्दे करिणी धेनुका वशा ॥
मद वाला हाथी — प्रभिन्न, गर्जित, मत्त। मद-रहित हाथी — उद्वान्त, निर्मद। हाथियों का झुण्ड — हास्तिक, गजता। हथिनी — करिणी, धेनुका, वशा।
अमरकोश २.८.४२ — क्षत्रियवर्गः
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कल्पना सज्जना समे ।प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः ॥
हाथी के पेट पर बाँधने की चमड़े की रस्सी — दूष्या, कक्ष्या, वरत्रा। हाथी को सजाना — कल्पना, सज्जना। हाथी की पीठ का रंग-बिरंगा झूल — प्रवेणी, आस्तरण, वर्ण, परिस्तोम, कुथ (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.९३ — क्षत्रियवर्गः
वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।प्रासस्तु कुन्तः कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ॥
बर्छी/शूल — शल्य (पुं॰/नपुं॰), शंकु (पुं॰)। तोमर (फेंकने का भाला) — सर्वला, तोमर (पुं॰/नपुं॰)। भाला — प्रास, कुन्त। तलवार आदि की धार/कोना — कोण, पाली, अश्रि, कोटि (स्त्री॰)।
अमरकोश ३.१.१९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
भरण्यभुक्कर्मकरः कर्मकारस्तु तत्क्रियः ।अपस्नातो मृतस्नात आमिषाशी तु शौष्कुलः ॥
मज़दूरी लेकर काम करने वाला — भरण्यभुज्, कर्मकर। बिना वेतन (स्वयं) काम करने वाला — कर्मकार। मृतक के लिये स्नान किया हुआ — अपस्नात, मृतस्नात। मांसाहारी — आमिषाशी, शौष्कल।
अमरकोश ३.३.१४९ — नानार्थवर्गः
शब्दादिपूर्वो वृन्देऽपि ग्रामः क्रान्तौ च विक्रमः ।स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मास्तु कुटिलेऽलसे ॥
ग्राम — 'शब्द' आदि पहले लगने पर समूह (शब्दग्राम, गुणग्राम; और गाँव, स्वर-ग्राम)। विक्रम — क़दम (और पराक्रम)। स्तोम — स्तोत्र, यज्ञ, समूह। जिह्म — कुटिल, आलसी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें