🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:24:45 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "त्याग" के १३ परिणाम

अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.७.२९ — नाट्यवर्गः
इच्छा काङ्क्षा स्पृहेहा तृड्वाञ्छा लिप्सा मनोरथः ।कामोऽभिलाषस्तर्षश्च सोऽत्यर्थं लालसा द्वयोः ॥
इच्छा के नाम — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्, वांछा, लिप्सा, मनोरथ, काम, अभिलाष, तर्ष। अत्यधिक इच्छा 'लालसा' (पुं॰/स्त्री॰) कहलाती है।
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.३१ — ब्रह्मवर्गः
त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥
दान के नाम — त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, स्पर्शन, प्रतिपादन —
अमरकोश २.७.४२ — ब्रह्मवर्गः
औपवस्तं तूपवासो विवेकः पृथगात्मता ।स्याद्ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिरथाञ्जलिः ॥
उपवास — औपवस्त, उपवास। (आत्मा-अनात्मा का) भेद-ज्ञान — विवेक, पृथगात्मता। सदाचार और वेदाध्ययन से प्राप्त तेज — ब्रह्मवर्चस, वृत्ताध्ययनर्द्धि। अंजलि —
अमरकोश २.७.५४ — ब्रह्मवर्गः
उपवीतं ब्रह्मसूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे ।प्राचीनावीतमन्यस्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥
दाहिना हाथ बाहर निकालकर (बाएँ कन्धे पर) धारण किया जनेऊ — उपवीत, ब्रह्मसूत्र। बायाँ हाथ बाहर निकालकर (दाएँ कन्धे पर) — प्राचीनावीत। गले में माला की तरह लटकाया — निवीत।
अमरकोश २.१०.२१ — शूद्रवर्गः
व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुर्लुब्धकोऽपि सः ।कौलेयकः सारमेयः कुक्कुरो मृगदंशकः ॥
शिकारी — व्याध, मृगवधाजीव, मृगयु, लुब्धक। कुत्ता — कौलेयक, सारमेय, कुक्कुर, मृगदंशक —
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.१.१०६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्यक्तं हीनं विधुतं समुज्झितं धूतमुत्सृष्टे ।उक्तं भाषितमुदितं जल्पितमाख्यातमभिहितं लपितम् ॥
छोड़ा हुआ — त्यक्त, हीन, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट। कहा हुआ — उक्त, भाषित, उदित, जल्पित, आख्यात, अभिहित, लपित।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.४६ — नानार्थवर्गः
कष्टे तु कृच्छ्रगहने दक्षामन्दागदेषु तु ।पटुर्द्वौ वाच्यलिङ्गौ च नीलकण्ठः शिवेऽपि च ॥
कष्ट — कठिन, दुर्गम। पटु — कुशल, तेज़, नीरोग (दोनों शब्द तीनों लिङ्गों में)। नीलकण्ठ — शिव भी (मोर भी)।
अमरकोश ३.५.१५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम्न्यकर्तरि भावे च घञजबनङ्णघाथुचः ।ल्युः कर्तरीमनिच्भावे को घोः किः प्रादितोऽन्यतः ॥
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में — घञ् (पाकः, त्यागः), अच्, अप्, नङ् (यज्ञः), ण, घ, अथुच् प्रत्ययों से बने शब्द पुल्लिंग; कर्ता में ल्यु (नन्दनः); भाव में इमनिच् (महिमा, गरिमा); घु-धातुओं से 'क'; उ…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें