📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "त्रस" के १० परिणाम
अमरकोश १.१.८५ — स्वर्गवर्गः
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ।कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी 'अलका' और विमान 'पुष्पक' है।
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश २.६.११५ — मनुष्यवर्गः
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्तयोर्द्वयोः ।दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता ॥
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) — दशा (स्त्री॰, बहुवचन), वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)। लम्बाई — दैर्घ्य, आयाम, आरोह। चौड़ाई — परिणाह, विशालता।
अमरकोश २.७.३५ — ब्रह्मवर्गः
षट्तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि ।क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ॥
(आगे के) छह शब्द तीनों लिङ्गों में — पूजा के अर्घ के लिये जल — अर्घ्य; पैर धोने का जल — पाद्य; अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) — आतिथ्य, आतिथेय।
अमरकोश २.८.७४ — क्षत्रियवर्गः
जय्यो यः शक्यते जेतुं जेयो जेतव्यमात्रके ।जैत्रस्तु जेता यो गच्छत्यलं विद्विषतः प्रति ॥
जिसे जीता जा सके — जय्य। जिसे (केवल) जीतना चाहिये — जेय। जो शत्रुओं पर भली-भाँति विजय प्राप्त करे — जैत्र, जेता।
अमरकोश ३.१.२६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्यादधृष्टे तु शालीनो विलक्षो विस्मयान्विते ।अधीरे कातरस्त्रस्ते भीरुभीरुकभीलुकाः ॥
संकोची — अधृष्ट, शालीन। चकित — विलक्ष, विस्मयान्वित। अधीर — अधीर, कातर। डरपोक — त्रस्त, भीरु, भीरुक, भीलुक।
अमरकोश ३.१.७३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चरिष्णु जङ्गमचरं त्रसमिङ्गं चराचरम् ।चलनं कम्पनं कम्प्रं चलं लोलं चलाचलम् ॥
चलने वाला (जंगम) — चरिष्णु, जंगम, चर, त्रस, इंग, चराचर। चंचल/काँपने वाला — चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, लोल, चलाचल —
अमरकोश ३.२.२४ — सङ्कीर्णवर्गः
लवोऽभिलावो लवने निष्पावः पवने पवः ।प्रस्तावः स्यादवसरस्त्रसरः सूत्रवेष्टनम् ॥
(फ़सल) काटना — लव, अभिलाव, लवन। (अनाज) ओसाना — निष्पाव, पव, पवन। अवसर — प्रस्ताव, अवसर। (करघे में) धागा लपेटना — त्रसर, सूत्रवेष्टन।
अमरकोश ३.२.३४ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रेषणं यत्समाहूय तत्र स्यात्प्रतिशासनम् ।स संस्तावः क्रतुषु या स्तुतिभूमिर्द्विजन्मनाम् ॥
बुलाकर (सेवक को) भेजना — प्रतिशासन। यज्ञ में स्तुति करने वाले ब्राह्मणों के बैठने का स्थान — संस्ताव।