🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:08 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दर" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.१.३६ — स्वर्गवर्गः
नागान्तको विष्णुरथः सुपर्णः पन्नगाशनः ।शम्भूरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः ॥
गरुड के और नाम — नागान्तक, विष्णुरथ, सुपर्ण, पन्नगाशन। शिव के नाम — शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूली, महेश्वर।
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.१.५२ — स्वर्गवर्गः
वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः ।जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः ॥
इन्द्र के और नाम — वृद्धश्रवा, सुनासीर, पुरुहूत, पुरन्दर, जिष्णु, लेखर्षभ, शक्र, शतमन्यु, दिवस्पति।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.९ — कालवर्गः
अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः ।सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः ॥
अमावस्या के नाम — अमावास्या, अमावस्या, दर्श, सूर्येन्दुसंगम। जिसमें चन्द्रमा थोड़ा दिखे वह 'सिनीवाली', और जिसमें चन्द्रकला बिल्कुल न दिखे वह 'कुहू' कहलाती है।
अमरकोश १.४.३० — कालवर्गः
हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम् ।क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥
कारण के नाम — हेतु (पुं॰), कारण, बीज। मूल कारण — निदान, आदिकारण। आत्मा के नाम — क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष। प्रकृति के नाम — प्रधान, प्रकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.१७ — शब्दादिवर्गः
सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।चोद्यमाक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा ॥
सुन्दर वचन — सुप्रलाप, सुवचन; सत्य को छिपाना — अपलाप, निह्नव; आपत्ति/प्रश्न — चोद्य, आक्षेप, अभियोग; शाप — शाप, आक्रोश, दुरेषणा।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.७.२२ — नाट्यवर्गः
चतुर्दश दरस्त्रासो भीतिर्भीः साध्वसं भयम् ।विकारो मानसो भावोऽनुभावो भावबोधकः ॥
भय के नाम — दर, त्रास, भीति, भी, साध्वस, भय। मन का विकार 'भाव' कहलाता है; और भाव को प्रकट करने वाला (कटाक्ष आदि) 'अनुभाव'।
अमरकोश १.७.२३ — नाट्यवर्गः
गर्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः ।दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मदः ॥
अहंकार के नाम — गर्व, अभिमान, अहंकार; आत्म-सम्मान — मान, चित्तसमुन्नति; घमण्ड — दर्प, अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद।
अमरकोश १.७.२४ — नाट्यवर्गः
अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ।रीढावमाननावज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् ॥
अपमान के नाम — अनादर, परिभव, परीभाव, तिरस्क्रिया, रीढा, अवमानना, अवज्ञा, अवहेलन, असूर्क्षण।
अमरकोश १.८.७ — पातालभोगिवर्गः
आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृपः ।कुण्डली गूढपाच्चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी ॥
साँप के और नाम — आशीविष, विषधर, चक्री, व्याल, सरीसृप, कुण्डली, गूढपाद्, चक्षुःश्रवा, काकोदर, फणी।
अमरकोश १.८.८ — पातालभोगिवर्गः
दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो दन्दशूको बिलेशयः ।उरगः पन्नगो भोगी जिह्मगः पवनाशनः ॥
साँप के और नाम — दर्वीकर, दीर्घपृष्ठ, दन्दशूक, बिलेशय, उरग, पन्नग, भोगी, जिह्मग, पवनाशन।
अमरकोश १.९.२ — नरकवर्गः
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः ।प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥
संघात, कालसूत्र आदि (नरक के और भेद हैं)। नरक के प्राणी — नारक, प्रेत। नरक की नदी — वैतरणी। दरिद्रता/अशुभता — अलक्ष्मी, निरृति।
अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश १.१०.२३ — वारिवर्गः
मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शङ्खः स्यात्कम्बुरस्त्रियौ ।क्षुद्रशङ्खाः शङ्खनखाः शम्बूका जलशुक्तयः ॥
सीप — मुक्तास्फोट, शुक्ति (स्त्री॰); शंख — शंख, कम्बु (पुं॰/नपुं॰); छोटे शंख — शंखनख; घोंघे — शम्बूक, जलशुक्ति।
अमरकोश १.१०.२४ — वारिवर्गः
भेके मण्डूकवर्षाभूशालूरप्लवदर्दुराः ।शिली गण्डूपदी भेकी वर्षाभ्वी कमठी डुलिः ॥
मेंढक — भेक, मण्डूक, वर्षाभू, शालूर, प्लव, दर्दुर; छोटा केंचुआ — शिली, गण्डूपदी; मादा मेंढक — भेकी, वर्षाभ्वी; मादा कछुआ — कमठी, डुलि।
अमरकोश १.१०.३८ — वारिवर्गः
इन्दीवरं च नीलेऽस्मिन्सिते कुमुदकैरवे ।शालूकमेषां कन्दः स्याद्वारिपर्णी तु कुम्भिका ॥
नीलकमल 'इन्दीवर' भी कहलाता है; सफ़ेद (कुमुद) — कुमुद, कैरव; इनकी जड़ (कन्द) — शालूक; जलकुम्भी — वारिपर्णी, कुम्भिका।
अमरकोश २.१.१३ — भूमिवर्गः
देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसंपन्नव्रीहिपालितः ।स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥
जिस देश में नदी के जल से फ़सल होती है, वह 'नदीमातृक', और जहाँ वर्षा के जल से फ़सल होती है, वह 'देवमातृक' कहलाता है।
अमरकोश २.२.१ — पुरवर्गः
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् ।स्थानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥
नगर के नाम — पुर् (स्त्री॰), पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम। और जो मूल नगर (राजधानी) से भिन्न नगर हो —
अमरकोश २.२.९ — पुरवर्गः
कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् ।वातायनं गवाक्षोऽथ मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ॥
पत्थर से जड़ा फ़र्श — कुट्टिम (पुं॰/नपुं॰); छत पर बना कक्ष — चन्द्रशाला, शिरोगृह; खिड़की — वातायन, गवाक्ष; मण्डप — मण्डप (पुं॰/नपुं॰), जनाश्रय।
अमरकोश २.३.६ — शैलवर्गः
दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा ।गह्वरं गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः ॥
पर्वत की खोह — दरी, कन्दर (पुं॰/स्त्री॰); प्राकृतिक गुफ़ा — देवखात, बिल, गुहा, गह्वर; पर्वत से गिरी बड़ी चट्टानें — गण्डशैल।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.३.९ — शैलवर्गः
निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे ॥
लताओं आदि से ढका हुआ भीतरी स्थान — निकुंज, कुंज (पुं॰ या नपुं॰) कहलाता है।
अमरकोश २.४.१७ — वनौषधिवर्गः
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः ॥
फूल के नाम — सुमनस् (स्त्री॰ बहुवचन), पुष्प, प्रसून, कुसुम, सुम; फूल का रस — मकरन्द, पुष्परस; फूल का पराग — पराग, सुमनोरज।
अमरकोश २.४.२१ — वनौषधिवर्गः
अश्वत्थेऽथ कपित्थे स्युर्दधित्थग्राहिमन्मथाः ।तस्मिन्दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि ॥
(पीपल का नाम) अश्वत्थ। कैथ के नाम — कपित्थ, दधित्थ, ग्राही, मन्मथ, दधिफल, पुष्पफल, दन्तशठ।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.३१ — वनौषधिवर्गः
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचकाः ।रक्तोऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेनिलः समौ ॥
सहजन के नाम — शोभांजन, शिग्रु, तीक्ष्णगन्धक, अक्षीव, मोचक; लाल फूलों वाला सहजन — मधुशिग्रु। रीठा — अरिष्ट, फेनिल (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.३३ — वनौषधिवर्गः
गालवः शाबरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ ।आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः ॥
लोध के नाम — गालव, शाबर, लोध्र, तिरीट, तिल्व, मार्जन। आम के नाम — आम्र, चूत, रसाल; अत्यन्त सुगन्धित आम — सहकार।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.३७ — वनौषधिवर्गः
सौवीरं बदरं घोण्टाप्यथ स्यात्स्वादुकण्टकः ।विकङ्कतः स्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि ॥
बेर (फल) के और नाम — सौवीर, बदर, घोण्टा। कटाई (विकंकत) के नाम — स्वादुकण्टक, विकंकत, स्रुवावृक्ष, ग्रन्थिल, व्याघ्रपाद्।
अमरकोश २.४.४० — वनौषधिवर्गः
तिलकः क्षुरकः श्रीमान्समौ पिचुलझावुकौ ।श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥
तिलक वृक्ष के नाम — तिलक, क्षुरक, श्रीमान्। झाऊ — पिचुल, झावुक। कायफल के नाम — श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कैटर्य, कट्फल।
अमरकोश २.४.४३ — वनौषधिवर्गः
गर्दभाण्डे कन्दरालकपीतनसुपार्श्वकाः ।प्लक्षश्च तिन्तिडी चिञ्चाम्लिकाथो पीतसारके ॥
पारस-पीपल (गर्दभाण्ड) के नाम — कन्दराल, कपीतन, सुपार्श्वक, प्लक्ष। इमली के नाम — तिन्तिडी, चिंचा, अम्लिका। अब विजयसार के अर्थ में —
अमरकोश २.४.५० — वनौषधिवर्गः
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते ।सोमवल्कोऽप्यथ व्याघ्रपुच्छगन्धर्वहस्तकौ ॥
दुर्गन्धित खैर — अरिमेद, विट्खदिर; सफ़ेद खैर — कदर, सोमवल्क। एरण्ड के नाम — व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक —
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.५५ — वनौषधिवर्गः
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया ।लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥
पाढ़र के और नाम — कृष्णवृन्ता, कुबेराक्षी। प्रियंगु के नाम — श्यामा, महिला (नाम वाली), लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा, प्रियंगु, फलिनी, फली —
अमरकोश २.४.६० — वनौषधिवर्गः
पीतद्रुः सरलः पूतिकाष्ठं चाथ द्रुमोत्पलः ।कर्णिकारः परिव्याधो लकुचो लिकुचो डहुः ॥
चीड़ (सरल) के नाम — पीतद्रु, सरल, पूतिकाष्ठ। कनेर-वृक्ष (कर्णिकार) के नाम — द्रुमोत्पल, कर्णिकार, परिव्याध। बड़हल के नाम — लकुच, लिकुच, डहु।
अमरकोश २.४.८७ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बिः कपिकच्छुश्च मर्कटी ।चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शम्बरी वृषा ॥
कौंच के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, शूकशिम्बि, कपिकच्छु, मर्कटी। मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम — चित्रा, उपचित्रा, न्यग्रोधी, द्रवन्ती, शम्बरी, वृषा —
अमरकोश २.४.८९ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ।हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका ॥
चिरचिटा के और नाम — प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी, किणिही, खरमंजरी। भारंगी के नाम — हंजिका, ब्राह्मणी, पद्मा, भार्गी, ब्राह्मणयष्टिका —
अमरकोश २.४.११३ — वनौषधिवर्गः
कदली वारणबुसा रम्भा मोचांशुमत्फला ।काष्ठीला मुद्गपर्णी तु काकमुद्गा सहेत्यपि ॥
केले के नाम — कदली, वारणबुसा, रम्भा, मोचा, अंशुमत्फला, काष्ठीला। मुगवन (जंगली मूँग) — मुद्गपर्णी, काकमुद्गा, सहा।
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.११९ — वनौषधिवर्गः
गोधापदी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ।अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे ॥
हंसपदी — गोधापदी, सुवहा; मूसली — मुसली, तालमूलिका; मेढ़ासिंगी — अजशृंगी, विषाणी; गोजिह्वा — गोजिह्वा, दार्विका।
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.४.१३९ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी रक्तफला बिम्बिका पीलुपर्ण्यपि ।बर्बरा कबरी तुङ्गी खरपुष्पाजगन्धिका ॥
कुन्दरू (बिम्बी) के नाम — तुण्डिकेरी, रक्तफला, बिम्बिका, पीलुपर्णी। बबई (वन-तुलसी) के नाम — बर्बरा, कबरी, तुंगी, खरपुष्पा, अजगन्धिका।
अमरकोश २.४.१४१ — वनौषधिवर्गः
सहस्रवेधी चुक्रोऽम्लवेतसः शतवेध्यपि ।नमस्कारी गण्डकारी समङ्गा खदिरेत्यपि ॥
अम्लवेत के नाम — सहस्रवेधी, चुक्र, अम्लवेतस, शतवेधी। लाजवन्ती (छुईमुई) के नाम — नमस्कारी, गण्डकारी, समंगा, खदिरा।
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.४.१४८ — वनौषधिवर्गः
लतार्कदुद्रुमौ तत्र हरितेऽथ महौषधम् ।लशुनं गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः ॥
हरा प्याज़ — लतार्क, दुद्रुम। लहसुन के नाम — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द, रसोनक।
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश २.४.१६० — वनौषधिवर्गः
स्याद्भद्रमुस्तको गुन्द्रा चूडाला चक्रलोच्चटा ।वंशे त्वक्सारकर्मारत्वचिसारतृणध्वजाः ॥
भद्रमोथा — भद्रमुस्तक, गुन्द्रा; मोथा के भेद — चूडाला, चक्रला, उच्चटा। बाँस के नाम — वंश, त्वक्सार, कर्मार, त्वचिसार, तृणध्वज —
अमरकोश २.४.१६६ — वनौषधिवर्गः
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ।पौरसौगन्धिकध्यामदेवजग्धकरौहिषम् ॥
कुश के नाम — कुश (पुं॰/नपुं॰), कुथ, दर्भ, पवित्र। रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष।
अमरकोश २.५.४ — सिंहादिवर्गः
कपिप्लवङ्गप्लवगशाखामृगवलीमुखाः ।मर्कटो वानरः कीशो वनौका अथ भल्लुके ॥
बन्दर के नाम — कपि, प्लवंग, प्लवग, शाखामृग, वलीमुख, मर्कट, वानर, कीश, वनौका। भालू के अर्थ में —
अमरकोश २.५.८ — सिंहादिवर्गः
श्वावित्तु शल्यस्तल्लोम्नि शलली शललं शलम् ।वातप्रमीर्वातमृगः कोकस्त्वीहामृगो वृकः ॥
साही — श्वाविध्, शल्य; उसके काँटे — शलली, शलल, शल; वात-मृग (तेज़ भागने वाला हिरण) — वातप्रमी, वातमृग; भेड़िया — कोक, ईहामृग, वृक।
अमरकोश २.५.१७ — सिंहादिवर्गः
दिवान्धः कौशिको घूको दिवाभीतो निशाटनः ।व्याघ्राटः स्याद्भरद्वाजः खञ्जरीटस्तु खञ्जनः ॥
उल्लू के और नाम — दिवान्ध, कौशिक, घूक, दिवाभीत, निशाटन। भरद्वाज पक्षी — व्याघ्राट, भरद्वाज। खंजन — खंजरीट, खंजन।
अमरकोश २.५.१८ — सिंहादिवर्गः
लोहपृष्ठस्तु कङ्कः स्यादथ चाषः किकीदिविः ।कलिङ्गभृङ्गधूम्याटा अथ स्याच्छतपत्रकः ॥
कंक (बगुला-भेद) — लोहपृष्ठ, कंक; नीलकण्ठ पक्षी — चाष, किकीदिवि; भुजंगा — कलिंग, भृंग, धूम्याट; कठफोड़वा — शतपत्रक —
अमरकोश २.५.२० — सिंहादिवर्गः
चटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका तयोः ।पुमपत्ये चाटकैरः स्त्र्यपत्ये चटकैव सा ॥
गौरैया (नर) — चटक, कलविंक; उसकी मादा — चटका; उनका नर-शिशु — चाटकैर; और मादा-शिशु भी 'चटका' ही कहलाता है।
अमरकोश २.६.२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः ।प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा ॥
स्त्री के नाम — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा, वनिता, महिला।
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.६.४ — मनुष्यवर्गः
सुन्दरी रमणी रामा कोपना सैव भामिनी ।वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्णिनी ॥
सुन्दरी, रमणी, रामा (भी स्त्री-विशेष)। क्रोधशील स्त्री — कोपना, भामिनी। श्रेष्ठ स्त्री — वरारोहा, मत्तकाशिनी, उत्तमा, वरवर्णिनी।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.१५ — मनुष्यवर्गः
आचार्यानी तु पुंयोगे स्यादर्यी क्षत्रियी तथा ।उपाध्यायान्युपाध्यायी पोटा स्त्रीपुंसलक्षणा ॥
पति के सम्बन्ध से — आचार्य की पत्नी 'आचार्यानी', वैश्य की पत्नी 'अर्यी', क्षत्रिय की पत्नी 'क्षत्रियी', उपाध्याय की पत्नी 'उपाध्यायानी/उपाध्यायी'। स्त्री-पुरुष दोनों लक्षणों वाली — पोटा।
अमरकोश २.६.२१ — मनुष्यवर्गः
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् ।श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥
रजस्वला के और नाम — ऋतुमती, उदक्या। मासिक धर्म — रज, पुष्प, आर्तव। गर्भावस्था में विशेष इच्छा वाली — श्रद्धालु, दोहदवती। रजोनिवृत्त स्त्री — निष्कला, विगतार्तवा।
अमरकोश २.६.३० — मनुष्यवर्गः
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥
भाइयों की पत्नियाँ आपस में — यातृ (देवरानी-जेठानी)। भाई की पत्नी (भाभी) — प्रजावती, भ्रातृजाया। मामी — मातुलानी, मातुली।
अमरकोश २.६.३४ — मनुष्यवर्गः
समानोदर्यसोदर्यसगर्भ्यसहजाः समाः ।सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः ॥
सगा भाई (एक माँ से जन्मा) — समानोदर्य, सोदर्य, सगर्भ्य, सहज। सम्बन्धी — सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.४४ — मनुष्यवर्गः
अमांसो दुर्बलश्छातो बलवान्मांसलोंऽसलः ।तुन्दिलस्तुन्दिभस्तुन्दी बृहत्कुक्षिः पिचण्डिलः ॥
दुबला — अमांस, दुर्बल, छात; बलवान् — बलवान्, मांसल, अंसल (चौड़े कन्धों वाला); तोंद वाला — तुन्दिल, तुन्दिभ, तुन्दी, बृहत्कुक्षि, पिचण्डिल।
अमरकोश २.६.४५ — मनुष्यवर्गः
अवटीटोऽवनाटश्चावभ्रटो नतनासिके ।केशवः केशिकः केशी वलिनो वलिभः समौ ॥
चपटी नाक वाला — अवटीट, अवनाट, अवभ्रट, नतनासिक। सुन्दर/घने बालों वाला — केशव, केशिक, केशी। झुर्रियों वाला — वलिन, वलिभ।
अमरकोश २.६.५६ — मनुष्यवर्गः
व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री ज्वरमेहभगन्दराः ।श्लीपदं पादवल्मीकं केशघ्नस्त्विन्द्रलुप्तकः ॥
रोगों के भेद — विद्रधि (स्त्री॰, फोड़ा), ज्वर (बुख़ार), मेह (प्रमेह/मधुमेह), भगन्दर। हाथीपाँव — श्लीपद, पादवल्मीक। गंजापन — केशघ्न, इन्द्रलुप्तक।
अमरकोश २.६.५९ — मनुष्यवर्गः
आतुरोऽभ्यमितोऽभ्यान्तः समौ पामनकच्छुरौ ।दद्रुणो दद्रुरोगी स्यादर्शोरोगयुतोऽर्शसः ॥
रोगी के और नाम — आतुर, अभ्यमित, अभ्यान्त। खाज के रोगी — पामन, कच्छुर। दाद के रोगी — दद्रुण, दद्रुरोगी। बवासीर के रोगी — अर्शस।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें