🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:07:50 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दरा" के १७ परिणाम

अमरकोश २.३.६ — शैलवर्गः
दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा ।गह्वरं गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः ॥
पर्वत की खोह — दरी, कन्दर (पुं॰/स्त्री॰); प्राकृतिक गुफ़ा — देवखात, बिल, गुहा, गह्वर; पर्वत से गिरी बड़ी चट्टानें — गण्डशैल।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.४३ — वनौषधिवर्गः
गर्दभाण्डे कन्दरालकपीतनसुपार्श्वकाः ।प्लक्षश्च तिन्तिडी चिञ्चाम्लिकाथो पीतसारके ॥
पारस-पीपल (गर्दभाण्ड) के नाम — कन्दराल, कपीतन, सुपार्श्वक, प्लक्ष। इमली के नाम — तिन्तिडी, चिंचा, अम्लिका। अब विजयसार के अर्थ में —
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश २.६.५६ — मनुष्यवर्गः
व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री ज्वरमेहभगन्दराः ।श्लीपदं पादवल्मीकं केशघ्नस्त्विन्द्रलुप्तकः ॥
रोगों के भेद — विद्रधि (स्त्री॰, फोड़ा), ज्वर (बुख़ार), मेह (प्रमेह/मधुमेह), भगन्दर। हाथीपाँव — श्लीपद, पादवल्मीक। गंजापन — केशघ्न, इन्द्रलुप्तक।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.९.१३ — वैश्यवर्गः
प्राजनं तोदनं तोत्रं खनित्रमवदारणे ।दात्रं लवित्रमाबन्धो योत्रं योक्त्रमथो फलम् ॥
बैल हाँकने का पैना — प्राजन, तोदन, तोत्र। खोदने का औज़ार (कुदाल) — खनित्र, अवदारण। हँसिया — दात्र, लवित्र। जुए की रस्सी — आबन्ध, योत्र, योक्त्र। हल का फाल —
अमरकोश २.९.७५ — वैश्यवर्गः
वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके ।कुठरो दण्डविष्कम्भो मन्थनी गर्गरी समे ॥
मथानी (रई) — वैशाख, मन्थ, मन्थान, मन्था, मन्थदण्डक। मथानी को थामने का खूँटा — कुठर, दण्डविष्कम्भ। मथने का घड़ा (मटकी) — मन्थनी, गर्गरी।
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश ३.३.९२ — नानार्थवर्गः
जातोन्नद्धप्रवृद्धाः स्युरुच्छ्रिता उत्थितास्त्वमी ।वृद्धिमत्प्रोद्यतोत्पन्ना आदृतौ सादरार्चितौ ॥
उच्छ्रित — उत्पन्न, ऊँचा उठा, बढ़ा। उत्थित — बढ़ता हुआ, उद्यत, उत्पन्न। आदृत — आदर सहित, पूजित।
अमरकोश ३.३.१७३ — नानार्थवर्गः
प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि ।अजातशृङ्गो गौः कालेऽप्यश्मश्रुर्ना च तूवरौ ॥
प्रदर — टूटना, स्त्री-रोग, बाण। अस्र — बाल भी (आँसू, रक्त भी)। तूवर — बिना सींग का बैल, और समय पर भी दाढ़ी-मूँछ न आने वाला पुरुष।
अमरकोश ३.३.१९३ — नानार्थवर्गः
दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे वज्रोऽस्त्री हीरके पवौ ।तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवाये परिच्छदे ॥
दर (पुं॰/नपुं॰) — भय, गड्ढा (गुफा)। वज्र (पुं॰/नपुं॰) — हीरा, इन्द्र का वज्र। तन्त्र — प्रधान, सिद्धान्त (शास्त्र), करघा, साज़-सामान (और शासन-व्यवस्था)।
अमरकोश ३.३.२२८ — नानार्थवर्गः
वशा स्त्री करिणी च स्याद्दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु ।स्यात्कर्कशः साहसिकः कठोरामसृणावपि ॥
वशा — स्त्री, हथिनी (और बाँझ गाय)। दृश् — ज्ञान (स्त्री॰; आँख भी); जानने वाला (तीनों लिङ्ग)। कर्कश — साहसी (उग्र), कठोर, खुरदरा।
अमरकोश ३.५.२० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आतपः क्षत्रिये नाभिः कुणपक्षुरकेदराः ।पूरक्षुरप्रचुक्राश्च गोलहिङ्गुलपुद्गलाः ॥
(पुल्लिंग —) आतप (धूप), क्षत्रिय अर्थ में नाभि, कुणप (शव), क्षुर (उस्तरा), केदर, पूर (बाढ़), क्षुरप्र (बाण), चुक्र (खटाई), गोल, हिंगुल (सिंगरफ़), पुद्गल (शरीर/परमाणु) —
अमरकोश ३.५.२७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
शालार्थापि परा राजामनुष्यार्थादराजकात् ।दासीसभं नृपसभं रक्षस्सभमिमा दिशः ॥
शाला (भवन) के अर्थ में भी 'सभा' शब्द — 'राजा' के पर्याय (राजा शब्द को छोड़कर) या अमनुष्य-वाची शब्द के बाद हो तो नपुंसक — दासीसभम्, नृपसभम्, रक्षःसभम् — ये उदाहरण हैं।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें