🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:56:09 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दर्श" के ५४ परिणाम

अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.९ — कालवर्गः
अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः ।सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः ॥
अमावस्या के नाम — अमावास्या, अमावस्या, दर्श, सूर्येन्दुसंगम। जिसमें चन्द्रमा थोड़ा दिखे वह 'सिनीवाली', और जिसमें चन्द्रकला बिल्कुल न दिखे वह 'कुहू' कहलाती है।
अमरकोश १.४.३० — कालवर्गः
हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम् ।क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥
कारण के नाम — हेतु (पुं॰), कारण, बीज। मूल कारण — निदान, आदिकारण। आत्मा के नाम — क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष। प्रकृति के नाम — प्रधान, प्रकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.५.१८ — सिंहादिवर्गः
लोहपृष्ठस्तु कङ्कः स्यादथ चाषः किकीदिविः ।कलिङ्गभृङ्गधूम्याटा अथ स्याच्छतपत्रकः ॥
कंक (बगुला-भेद) — लोहपृष्ठ, कंक; नीलकण्ठ पक्षी — चाष, किकीदिवि; भुजंगा — कलिंग, भृंग, धूम्याट; कठफोड़वा — शतपत्रक —
अमरकोश २.६.२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः ।प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा ॥
स्त्री के नाम — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा, वनिता, महिला।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.२१ — मनुष्यवर्गः
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् ।श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥
रजस्वला के और नाम — ऋतुमती, उदक्या। मासिक धर्म — रज, पुष्प, आर्तव। गर्भावस्था में विशेष इच्छा वाली — श्रद्धालु, दोहदवती। रजोनिवृत्त स्त्री — निष्कला, विगतार्तवा।
अमरकोश २.६.५९ — मनुष्यवर्गः
आतुरोऽभ्यमितोऽभ्यान्तः समौ पामनकच्छुरौ ।दद्रुणो दद्रुरोगी स्यादर्शोरोगयुतोऽर्शसः ॥
रोगी के और नाम — आतुर, अभ्यमित, अभ्यान्त। खाज के रोगी — पामन, कच्छुर। दाद के रोगी — दद्रुण, दद्रुरोगी। बवासीर के रोगी — अर्शस।
अमरकोश २.६.९५ — मनुष्यवर्गः
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने ।कर्णशब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः ॥
आँखों के कोने — अपांग। तिरछी (कोने से) दृष्टि — कटाक्ष। कान — कर्ण, शब्दग्रह, श्रोत्र, श्रुति (स्त्री॰), श्रवण, श्रवस्।
अमरकोश २.६.१४१ — मनुष्यवर्गः
दर्पणे मुकुरादर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम् ॥
दर्पण (शीशा) — दर्पण, मुकुर, आदर्श। पंखा — व्यजन, तालवृन्तक।
अमरकोश २.७.५ — ब्रह्मवर्गः
विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः ।धीरो मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान्पण्डितः कविः ॥
विद्वान् के नाम — विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ, संख्यावान्, पण्डित, कवि —
अमरकोश २.७.६ — ब्रह्मवर्गः
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ।दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥
विद्वान् के और नाम — धीमान्, सूरि, कृती, कृष्टि, लब्धवर्ण, विचक्षण, दूरदर्शी, दीर्घदर्शी। वेद-पाठी (पूरी शाखा पढ़ने वाला) — श्रोत्रिय, छान्दस।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.८ — ब्रह्मवर्गः
नैयायिकस्त्वक्षपादः स्यात्स्याद्वादिक आर्हकः ।चार्वाकलौकायतिकौ सत्कार्ये सांख्यकापिलौ ॥
न्याय-दर्शन का अनुयायी — नैयायिक, अक्षपाद; स्याद्वादी (जैन) — आर्हक; भौतिकवादी — चार्वाक, लौकायतिक; सत्कार्यवादी — सांख्य, कापिल।
अमरकोश २.७.१४ — ब्रह्मवर्गः
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ।पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥
एक ही गुरु के शिष्य — सतीर्थ्य, एकगुरु। अग्नि-चयन (वेदी-निर्माण) कर चुका — अग्निचित्। परम्परा से चला आया उपदेश — ऐतिह्य; 'इतिह' अव्यय भी।
अमरकोश २.७.१८ — ब्रह्मवर्गः
प्राग्वंशः प्राग्हविर्गेहात्सदस्या विधिदर्शिनः ।सभासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते ॥
यज्ञशाला में हविर्गृह के पूर्व का भवन — प्राग्वंश। यज्ञ-विधि का निरीक्षण करने वाले — सदस्य। सभा में बैठने वाले — सभासद्, सभास्तार, सभ्य, सामाजिक।
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.७.५२ — ब्रह्मवर्गः
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः ॥
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ — दर्श और पौर्णमास। शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) — यम।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.६ — क्षत्रियवर्गः
प्रतीहारो द्वारपालद्वास्थद्वास्थितदर्शकाः ।रक्षिवर्गस्त्वनीकस्थोऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ ॥
द्वारपाल — प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वाःस्थित, दर्शक। रक्षकों का दल — रक्षिवर्ग, अनीकस्थ। अधिकारी — अध्यक्ष, अधिकृत।
अमरकोश २.९.६४ — वैश्यवर्गः
स्कन्धदेशे त्वस्य वहः सास्ना तु गलकम्बलः ।स्यान्नस्तितस्तु नस्योतः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥
बैल का कन्धा (जहाँ जुआ रखते हैं) — वह। गले की लटकती खाल — सास्ना, गलकम्बल। नाथा हुआ बैल — नस्तित, नस्योत। (सधाने के लिये) जुए के बगल में जोता बैल — प्रष्ठवाह्, युगपार्श्वग।
अमरकोश २.१०.६ — शूद्रवर्गः
कुम्भकारः कुलालः स्यात्पलगण्डस्तु लेपकः ।तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्तुन्नवायस्तु सौचिकः ॥
कुम्हार — कुम्भकार, कुलाल। पुताई करने वाला (राज) — पलगण्ड, लेपक। जुलाहा — तन्तुवाय, कुविन्द। दर्ज़ी — तुन्नवाय, सौचिक।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश २.१०.२२ — शूद्रवर्गः
शुनको भषकः श्वा स्यादलर्कस्तु स योगितः ।श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशलः सरमा शुनी ॥
कुत्ते के और नाम — शुनक, भषक (भौंकने वाला), श्वान्। पागल कुत्ता — अलर्क, योगित। शिकार में कुशल कुत्ता — विश्वकद्रु। कुतिया — सरमा, शुनी।
अमरकोश ३.१.५३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात् ।अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम् ॥
जिसे देखते-देखते मन कभी न भरे — आसेचनक। प्रिय — अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, दयित, वल्लभ, प्रिय।
अमरकोश ३.१.७८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रत्यक्षं स्यादैन्द्रियकमप्रत्यक्षमतीन्द्रियम् ।एकतानोऽनन्यवृत्तिरेकाग्रैकायनावपि ॥
प्रत्यक्ष (इन्द्रियों से जाना जाने वाला) — प्रत्यक्ष, ऐन्द्रियक। अप्रत्यक्ष — अप्रत्यक्ष, अतीन्द्रिय। एकाग्र — एकतान, अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकायन —
अमरकोश ३.२.१० — सङ्कीर्णवर्गः
विधा समृद्धौ स्फुरणे स्फुरणा प्रमितौ प्रमा ।प्रसूतिः प्रसवे श्च्योते प्राधारः क्लमथः क्लमे ॥
समृद्धि — विधा, समृद्धि। फड़कना — स्फुरण, स्फुरणा। यथार्थ ज्ञान — प्रमिति, प्रमा। जन्म देना — प्रसूति, प्रसव। टपकना — श्च्योत, प्राधार। थकान — क्लमथ, क्लम।
अमरकोश ३.२.२२ — सङ्कीर्णवर्गः
विस्तारो विग्रहो व्यासः स च शब्दस्य विस्तरः ।संवाहनं मर्दनं स्याद्विनाशः स्याददर्शनम् ॥
फैलाव — विस्तार, विग्रह, व्यास। शब्दों (वर्णन) का फैलाव — विस्तर। (पैर आदि) दबाना — संवाहन, मर्दन। नाश/अदृश्य होना — विनाश, अदर्शन।
अमरकोश ३.२.२९ — सङ्कीर्णवर्गः
निपाठनिपठौ पाठे तेमस्तेमौ समुन्दने ।आदीनवास्रवौ क्लेशे मेलके सङ्गसङ्गमौ ॥
पढ़ना — निपाठ, निपठ, पाठ। गीला होना — तेम, स्तेम, समुन्दन। क्लेश — आदीनव, आस्रव, क्लेश। मेल — मेलक, संग, संगम।
अमरकोश ३.२.३१ — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् ।प्रत्याख्यानं निरसनं प्रत्यादेशो निराकृतिः ॥
ध्यान से देखना — निर्वर्णन, निध्यान, दर्शन, आलोकन, ईक्षण। ठुकराना — प्रत्याख्यान, निरसन, प्रत्यादेश, निराकृति।
अमरकोश ३.३.३ — नानार्थवर्गः
जम्बुकौ क्रोष्टुवरुणौ पृथुकौ चिपिटार्भकौ ।आलोकौ दर्शनद्योतौ भेरीपटहमानकौ ॥
जम्बुक — सियार, वरुण। पृथुक — चिउड़ा, बालक। आलोक — देखना, प्रकाश। आनक — भेरी (नगाड़ा), पटह (ढोल)।
अमरकोश ३.३.१७ — नानार्थवर्गः
स्याद्दाम्भिकः कौक्कुटिको यश्चादूरेरितेक्षणः ।ललाटिकः प्रभोर्भालदर्शी कार्याक्षमश्च यः ॥
कौक्कुटिक — दम्भी, और पास ही (ज़मीन पर) नज़र गड़ाकर चलने वाला (पाखण्डी)। ललाटिक — स्वामी का मुँह (माथा) देखने वाला चाटुकार, और काम में असमर्थ।
अमरकोश ३.३.२० — नानार्थवर्गः
पेटकस्त्रिषु वृन्देऽपि गुरौ देश्ये च देशिकः ।खेटकौ ग्रामफलकौ धीवरेऽपिच जालिकः ॥
पेटक — समूह भी (पिटारा भी)। देशिक — गुरु, देश का निवासी (या मार्गदर्शक)। खेटक — गाँव (खेड़ा), ढाल। जालिक — मछुआ भी (जाल डालने वाला/मकड़ी भी)।
अमरकोश ३.३.३८ — नानार्थवर्गः
वलजे क्षेत्रपूर्द्वारे वलजा वल्गुदर्शना ।समे क्ष्मांशे रणेऽप्याजिः प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥
वलज — खेत, नगर-द्वार। वलजा — सुन्दर दिखने वाली स्त्री। आजि — समतल भूमि, युद्ध। प्रजा — सन्तान, जनता।
अमरकोश ३.३.४५ — नानार्थवर्गः
व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञानेऽक्ष्णि दर्शने ।इष्टिर्यागेच्छयोः सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिषु ॥
व्युष्टि — फल, समृद्धि (और उषःकाल)। दृष्टि — ज्ञान, आँख, देखना। इष्टि — यज्ञ, इच्छा। सृष्ट — निश्चित, बहुत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.५८ — नानार्थवर्गः
तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे ।वणिक्पथे च विपणिः सुरा प्रत्यक्च वारुणी ॥
तृष्णा — लालसा, प्यास। घृणा — जुगुप्सा, करुणा (दया)। विपणि — बाज़ार (दुकानों की पंक्ति)। वारुणी — मदिरा, पश्चिम दिशा।
अमरकोश ३.३.६९ — नानार्थवर्गः
विष्णावप्यजिताव्यक्तौ सूतस्त्वष्टरि सारथौ ।व्यक्तः प्राज्ञेऽपि दृष्टान्तावुभौ शास्त्रनिदर्शने ॥
अजित, अव्यक्त — विष्णु भी। सूत — बढ़ई, सारथि। व्यक्त — विद्वान् भी (प्रकट भी)। दृष्टान्त — शास्त्र, उदाहरण।
अमरकोश ३.३.८१ — नानार्थवर्गः
वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति ।गुप्तिः क्षितिव्युदासेऽपि धृतिर्धारणधैर्ययोः ॥
वनिता — अत्यन्त प्रेम उपजाने वाली स्त्री (सामान्य स्त्री भी)। गुप्ति — भूमि खोदना (गड्ढा) भी (रक्षा भी)। धृति — धारण करना, धैर्य।
अमरकोश ३.३.१२० — नानार्थवर्गः
ह्लादिन्यौ वज्रतडितौ वन्दायामपि कामिनी ।त्वग्देहयोरपि तनुः सूनाधो जिह्विकापि च ॥
ह्लादिनी — वज्र, बिजली। कामिनी — बाँदा (एक परजीवी पौधा) भी (स्त्री भी)। तनु — त्वचा, शरीर (और पतला)। सूना — जीभ के नीचे की छोटी जीभ भी (कसाईख़ाना, पुत्री भी)।
अमरकोश ३.३.१६१ — नानार्थवर्गः
विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दादिकेष्वपि ।निर्यासेऽपि कषायोऽस्त्री सभायां च प्रतिश्रयः ॥
विषय — जिसका जो ज्ञात हो (ज्ञान का क्षेत्र), इन्द्रियों के शब्द आदि विषय भी (और देश)। कषाय (पुं॰/नपुं॰) — गोंद/काढ़ा भी (कसैला रस, गेरुआ भी)। प्रतिश्रय — सभा भी (आश्रय भी)।
अमरकोश ३.३.१६३ — नानार्थवर्गः
वीर्यं बले प्रभावे च द्रव्यं भव्ये गुणाश्रये ।धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽग्नौ भाग्यं कर्मशुभाशुभम् ॥
वीर्य — बल, प्रभाव (और शुक्र)। द्रव्य — योग्य/शुभ, गुणों का आधार (पदार्थ; और धन)। धिष्ण्य — स्थान, घर, नक्षत्र, अग्नि। भाग्य — (पूर्वजन्म का) शुभ-अशुभ कर्म।
अमरकोश ३.३.२३७ — नानार्थवर्गः
स्याद्वृष्टौ लोकधात्वंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम् ।प्रेक्षा नृत्येक्षणं प्रज्ञा भिक्षा सेवार्थना भृतिः ॥
वर्ष (पुं॰/नपुं॰) — वर्षा, (पृथ्वी का) खण्ड (भारतवर्ष), साल। प्रेक्षा — नृत्य देखना, बुद्धि। भिक्षा — सेवा, माँगना, वेतन।
अमरकोश ३.४.१७ — अव्ययवर्गः
अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायो भूम्न्यद्रुते शनैः ।सना नित्ये बहिर्बाह्ये स्मातीतेऽस्तमदर्शने ॥
धीमे/नीचे — नीचैः। ऊँचे (ज़ोर से) — उच्चैः। प्रायः (अधिकतर) — प्रायः। धीरे — शनैः। सदा — सना। बाहर — बहिः। बीते काल में — स्म। अदृश्य — अस्तम्।
अमरकोश ३.५.९ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
पिच्छा वितण्डा काकिण्यश्चूर्णिः शाणी द्रुणी दरत् ।सातिः कन्था तथासन्दी नाभी राजसभापि च ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) पिच्छा, वितण्डा (कुतर्क), काकिणी (कौड़ी), चूर्णि, शाणी (सन का वस्त्र), द्रुणी, दरत्, साति, कन्था (गुदड़ी), आसन्दी (मचिया), नाभी, राजसभा —
अमरकोश ३.५.२० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आतपः क्षत्रिये नाभिः कुणपक्षुरकेदराः ।पूरक्षुरप्रचुक्राश्च गोलहिङ्गुलपुद्गलाः ॥
(पुल्लिंग —) आतप (धूप), क्षत्रिय अर्थ में नाभि, कुणप (शव), क्षुर (उस्तरा), केदर, पूर (बाढ़), क्षुरप्र (बाण), चुक्र (खटाई), गोल, हिंगुल (सिंगरफ़), पुद्गल (शरीर/परमाणु) —
अमरकोश ३.५.३२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लोकायतं हरितालं विदलस्थालबाह्लिकम् ।पुन्नपुंसकयोः शेषोऽर्धर्चपिण्याककण्टकाः ॥
(नपुंसक —) लोकायत (चार्वाक-दर्शन), हरिताल (हरताल), विदल, स्थाल (थाल), बाह्लिक (हींग)। अब शेष पुल्लिंग-नपुंसक दोनों में — अर्धर्च (आधी ऋचा), पिण्याक (खली), कण्टक (काँटा) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें