📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "दाग" के ८ परिणाम
अमरकोश १.१.७४ — स्वर्गवर्गः
श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः ।पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगाः ॥
वायु के नाम — श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल, आशुग।
अमरकोश १.५.६ — धीवर्गः
संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवाः ।अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ॥
स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम — संविद्, आगू, प्रतिज्ञान, नियम, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव, समाधि।
अमरकोश २.४.९५ — वनौषधिवर्गः
रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी ।अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका ॥
नील के और नाम — रंजनी, श्रीफली, तुत्था, द्रोणी, दोला, नीलिनी। बावची के नाम — अवल्गुज, सोमराजी, सुवल्ली, सोमवल्लिका —
अमरकोश २.६.४९ — मनुष्यवर्गः
वलिरः केकरे खोडे खञ्जस्त्रिषु जरावराः ।जडुलः कालकः पिप्लुस्तिलकस्तिलकालकः ॥
भेंगी आँख वाला — वलिर, केकर; लँगड़ाकर चलने वाला — खोड, खंज (बुढ़ापे तक के ये सब विशेषण तीनों लिङ्गों में)। शरीर का काला दाग़/मस्सा — जडुल, कालक, पिप्लु। तिल का चिह्न — तिलक, तिलकालक।
अमरकोश २.६.५३ — मनुष्यवर्गः
किलाससिध्मे कच्छ्वां तु पाम पामा विचर्चिका ।कण्डूः खर्जूश्च कण्डूया विस्फोटः पिटकः स्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दाग़/चर्म रोग — किलास, सिध्म। खुजली वाला चर्मरोग (खाज) — कच्छू, पामन्, पामा, विचर्चिका। खुजली — कण्डू, खर्जू, कण्डूया। फोड़ा-फुंसी — विस्फोट, पिटक (स्त्री॰ में पिटका भी)।
अमरकोश २.६.६२ — मनुष्यवर्गः
किलासी सिध्मलोऽन्धोऽदृङ्मूर्च्छाले मूर्तमूर्च्छितौ ।शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च ॥
सफ़ेद दाग़ वाला — किलासी, सिध्मल। अन्धा — अन्ध, अदृश्। मूर्च्छित — मूर्च्छाल, मूर्त, मूर्च्छित। वीर्य — शुक्र, तेजस्, रेतस्, बीज, वीर्य, इन्द्रिय।
अमरकोश २.६.७२ — मनुष्यवर्गः
कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः ।पादाग्रं प्रपदं पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् ॥
शरीर के और नाम — काय, देह (पुं॰/नपुं॰), मूर्ति, तनु, तनू (स्त्री॰)। पंजा (पैर का अगला भाग) — पादाग्र, प्रपद। पैर — पाद, पद्, अंघ्रि, चरण (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.४६ — नानार्थवर्गः
कष्टे तु कृच्छ्रगहने दक्षामन्दागदेषु तु ।पटुर्द्वौ वाच्यलिङ्गौ च नीलकण्ठः शिवेऽपि च ॥
कष्ट — कठिन, दुर्गम। पटु — कुशल, तेज़, नीरोग (दोनों शब्द तीनों लिङ्गों में)। नीलकण्ठ — शिव भी (मोर भी)।