🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:50:56 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दार" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.५० — स्वर्गवर्गः
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ।शृङ्गी भृङ्गी रिटिस्तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः ॥
कार्तिकेय के और नाम — षाण्मातुर, शक्तिधर, कुमार, क्रौञ्चदारण। शिव के गणों के नाम — शृंगी, भृंगी, रिटि, तुण्डी, नन्दिक, नन्दिकेश्वर।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२१ — नाट्यवर्गः
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् ।भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥
भयानक के और नाम — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयानक, भयंकर, प्रतिभय। रौद्र के — रौद्र, उग्र। ये सब तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.१०.१० — वारिवर्गः
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ।नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥
बढ़े जल के निकलने का मार्ग — जलोच्छ्वास, परीवाह; सूखी नदी में खोदा गड्ढा — कूपक, विदारक; नाव से पार करने योग्य जल — नाव्य (तीनों लिङ्गों में); नाव के नाम — नौ (स्त्री॰), तरणि, तरि।
अमरकोश २.१.१२ — भूमिवर्गः
स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति ।देश एवादिमावेववमुन्नेयाः सिकतावति ॥
कंकड़ (शर्करा, स्त्री॰) वाला प्रदेश — शर्करिल, शार्कर, शर्करावान्; इनमें पहले दो केवल प्रदेश के लिये हैं। इसी प्रकार बालू वाले प्रदेश के नाम (सिकतिल, सैकत, सिकतावान्) समझने चाहिये।
अमरकोश २.२.१४ — पुरवर्गः
अधस्ताद्दारुणिशिला नासा दारूपरि स्थितम् ।प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥
द्वार के नीचे की लकड़ी — शिला; ऊपर की लकड़ी — नासा; गुप्त द्वार — प्रच्छन्न, अन्तर्द्वार; बगल का द्वार — पक्षद्वार, पक्षक।
अमरकोश २.२.१५ — पुरवर्गः
वलीकनीध्रे पटलप्रान्तेऽथ पटलं छदिः ।गोपानसी तु वलभी छादने वक्रदारुणि ॥
छप्पर का किनारा (ओलती) — वलीक, नीध्र; छत/छप्पर — पटल, छदिस्; छप्पर की टेढ़ी लकड़ी — गोपानसी, वलभी।
अमरकोश २.४.१३ — वनौषधिवर्गः
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् ।निष्कुहः कोटरं वा ना वल्लरिर्मञ्जरिः स्त्रियौ ॥
लकड़ी — काष्ठ, दारु; ईंधन — इन्धन, एध, इध्म; यज्ञ की लकड़ी — एध, समिध् (स्त्री॰); पेड़ का खोखला — निष्कुह, कोटर (पुं॰ विकल्प से); मंजरी — वल्लरि, मंजरि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.२० — वनौषधिवर्गः
विदार्याद्यास्तु मूलेऽपि पुष्पे क्लीबेऽपि पाटला ।बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः कुञ्जराशनः ॥
विदारी आदि (स्त्रीलिङ्ग शब्द) जड़ के अर्थ में भी वैसे ही रहते हैं; पाटला का फूल नपुंसक में भी। पीपल के नाम — बोधिद्रुम, चलदल, पिप्पल, कुंजराशन —
अमरकोश २.४.२२ — वनौषधिवर्गः
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥
गूलर के नाम — उदुम्बर, जन्तुफल, यज्ञांग, हेमदुग्धक। कचनार के नाम — कोविदार, चमरिक, कुद्दाल, युगपत्रक।
अमरकोश २.४.२६ — वनौषधिवर्गः
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः ।तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः ॥
फरहद (पारिभद्र) के नाम — निम्बतरु, मन्दार, पारिजातक। तिनसा (तिनिश) के नाम — स्यन्दन, नेमी, रथद्रु, अतिमुक्तक —
अमरकोश २.४.४१ — वनौषधिवर्गः
क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्पट्टी लाक्षाप्रसादनः ।तूदस्तु यूपः क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च ॥
लाल लोध के नाम — क्रमुक, पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन। शहतूत के नाम — तूद, यूप, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु —
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.५४ — वनौषधिवर्गः
पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ।पाटलिः पाटला मोघा काचस्थाली फलेरुहा ॥
पूतिकाष्ठ — ये सात देवदारु के नाम हैं। पाढ़र (पाटला) के नाम — पाटलि (पुं॰/स्त्री॰), पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा —
अमरकोश २.४.६१ — वनौषधिवर्गः
पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलोऽम्बुजः ।काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलयूर्जघनेफला ॥
कटहल के नाम — पनस, कण्टकिफल। जल-बेंत (हिज्जल) के नाम — निचुल, हिज्जल, अम्बुज। कठूमर (जंगली गूलर) के नाम — काकोदुम्बरिका, फल्गु, मलयू, जघनेफला।
अमरकोश २.४.७७ — वनौषधिवर्गः
करवीरे करीरे तु क्रकरग्रन्थिलावुभौ ।उन्मत्तः कितवो धूर्तो धत्तूरः कनकाह्वयः ॥
(कनेर का नाम) करवीर। करील के नाम — करीर, क्रकर, ग्रन्थिल। धतूरा के नाम — उन्मत्त, कितव, धूर्त, धत्तूर, कनकाह्वय —
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.८१ — वनौषधिवर्गः
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ।शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥
आक के और नाम — मन्दार, अर्कपर्ण; सफ़ेद आक — अलर्क, प्रतापस। अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक, वसु।
अमरकोश २.४.८७ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बिः कपिकच्छुश्च मर्कटी ।चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शम्बरी वृषा ॥
कौंच के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, शूकशिम्बि, कपिकच्छु, मर्कटी। मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम — चित्रा, उपचित्रा, न्यग्रोधी, द्रवन्ती, शम्बरी, वृषा —
अमरकोश २.४.८९ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ।हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका ॥
चिरचिटा के और नाम — प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी, किणिही, खरमंजरी। भारंगी के नाम — हंजिका, ब्राह्मणी, पद्मा, भार्गी, ब्राह्मणयष्टिका —
अमरकोश २.४.९१ — वनौषधिवर्गः
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि ।यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः ॥
मजीठ के और नाम — मण्डूकपर्णी, भण्डीरी, भण्डी, योजनवल्ली। जवासा के नाम — यास, यवास, दुःस्पर्श, धन्वयास, कुनाशक —
अमरकोश २.४.९२ — वनौषधिवर्गः
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ।पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥
जवासा के और नाम — रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा। पिठवन (पृश्निपर्णी) के नाम — पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अंघ्रिवल्लिका —
अमरकोश २.४.९३ — वनौषधिवर्गः
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशिर्धावनिर्गुहा ।निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री बृहती कण्टकारिका ॥
पिठवन के और नाम — क्रोष्टुविन्ना, सिंहपुच्छी, कलशि, धावनि, गुहा। भटकटैया (कण्टकारी) के नाम — निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, बृहती, कण्टकारिका —
अमरकोश २.४.१०१ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी ।अहेरुरथ पीतद्रुकालीयकहरिद्रवः ॥
शतावरी के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, अभीरुपत्री, नारायणी, शतावरी, अहेरु। दारुहल्दी के नाम — पीतद्रु, कालीयक, हरिद्रु —
अमरकोश २.४.१०२ — वनौषधिवर्गः
दार्वी पचम्पचा दारुहरिद्रा पर्जनीत्यपि ।वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका ॥
दारुहल्दी के और नाम — दार्वी, पचम्पचा, दारुहरिद्रा, पर्जनी। वच के नाम — वचा, उग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका —
अमरकोश २.४.११० — वनौषधिवर्गः
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्टी च या सिता ।अन्या क्षीरविदारी स्यान्महाश्वेतर्क्षगन्धिका ॥
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम — विदारी, क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी, सिता। दूसरी (बड़ी) — क्षीरविदारी, महाश्वेता, ऋक्षगन्धिका।
अमरकोश २.४.११५ — वनौषधिवर्गः
नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी छत्राकी सुवहा च सा ।विदारिगन्धांशुमती सालपर्णी स्थिरा ध्रुवा ॥
रास्ना के और नाम — नकुलेष्टा, भुजंगाक्षी, छत्राकी, सुवहा। सरिवन (शालपर्णी) के नाम — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा, ध्रुवा।
अमरकोश २.४.११९ — वनौषधिवर्गः
गोधापदी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ।अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे ॥
हंसपदी — गोधापदी, सुवहा; मूसली — मुसली, तालमूलिका; मेढ़ासिंगी — अजशृंगी, विषाणी; गोजिह्वा — गोजिह्वा, दार्विका।
अमरकोश २.४.१३२ — वनौषधिवर्गः
प्लवगोपुरगोनर्दकैवर्तीमुस्तकानि च ।ग्रन्थिपर्णं शुकं बर्हं पुष्पं स्थौणेयकुक्कुरे ॥
केवटी-मोथा के और नाम — प्लव, गोपुर, गोनर्द, कैवर्तीमुस्तक। गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम — ग्रन्थिपर्ण, शुक, बर्ह, पुष्प, स्थौणेय, कुक्कुर।
अमरकोश २.४.१३४ — वनौषधिवर्गः
तपस्विनी जटामांसी जटिला लोमशा मिसी ।त्वक्पत्रमुत्कटं भृङ्गं त्वचं चोचं वराङ्गकम् ॥
जटामांसी के नाम — तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, लोमशा, मिसी। दालचीनी (त्वक्) के नाम — त्वक्पत्र, उत्कट, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक।
अमरकोश २.४.१३७ — वनौषधिवर्गः
स्यादृक्षगन्धा छगलान्त्र्यावेगी वृद्धदारकः ।जुङ्गो ब्राह्मी तु मत्स्याक्षी वयस्था सोमवल्लरी ॥
विधारा के नाम — ऋक्षगन्धा, छगलान्त्री, आवेगी, वृद्धदारक, जुंग। ब्राह्मी के नाम — ब्राह्मी, मत्स्याक्षी, वयःस्था, सोमवल्लरी।
अमरकोश २.५.२ — सिंहादिवर्गः
पुण्डरीकः पञ्चनखचित्रकायमृगद्विषः ।शार्दूलद्वीपिनौ व्याघ्रे तरक्षुस्तु मृगादनः ॥
पुण्डरीक, पंचनख, चित्रकाय, मृगद्विष् (बाघ-जाति के पशु)। बाघ के नाम — व्याघ्र, शार्दूल, द्वीपी। लकड़बग्घा — तरक्षु, मृगादन।
अमरकोश २.५.३ — सिंहादिवर्गः
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः ।दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ॥
सूअर के नाम — वराह, सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्री, किरि, किटि, दंष्ट्री, घोणी, स्तब्धरोमा, क्रोड, भूदार।
अमरकोश २.५.८ — सिंहादिवर्गः
श्वावित्तु शल्यस्तल्लोम्नि शलली शललं शलम् ।वातप्रमीर्वातमृगः कोकस्त्वीहामृगो वृकः ॥
साही — श्वाविध्, शल्य; उसके काँटे — शलली, शलल, शल; वात-मृग (तेज़ भागने वाला हिरण) — वातप्रमी, वातमृग; भेड़िया — कोक, ईहामृग, वृक।
अमरकोश २.५.११ — सिंहादिवर्गः
कृष्णसाररुरुन्यङ्कुरङ्कुशम्बररौहिषाः ।गोकर्णपृषतैणर्श्यरोहिताश्चमरो मृगाः ॥
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत), एण, ऋश्य, रोहित और चमर (सुरा गाय) — ये पशुओं (मृगों) के भेद हैं।
अमरकोश २.५.१५ — सिंहादिवर्गः
नीलङ्गुस्तु कृमिः कर्णजलौकाः शतपद्युभे ।वृश्चिकः शूककीटः स्यादलिद्रुणौ तु वृश्चिके ॥
कीड़ा — नीलंगु, कृमि; कनखजूरा — कर्णजलौका, शतपदी; रोयेंदार कीड़ा (इल्ली) — वृश्चिक, शूककीट; बिच्छू — अलि, द्रुण, वृश्चिक।
अमरकोश २.५.१९ — सिंहादिवर्गः
दार्वाघाटोऽथ सारङ्गस्तोककश्चातकः समाः ।कृकवाकुस्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः ॥
कठफोड़वा — दार्वाघाट (लकड़ी पर चोट करने वाला)। पपीहा (चातक) — सारंग, स्तोकक, चातक। मुर्गा — कृकवाकु, ताम्रचूड, कुक्कुट, चरणायुध।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.५० — मनुष्यवर्गः
अनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुरित्यपि ॥
स्वास्थ्य — अनामय, आरोग्य; इलाज — चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया; दवा — भेषज, औषध, भैषज्य, अगद, जायु।
अमरकोश २.६.१४० — मनुष्यवर्गः
समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः ।प्रसाधनी कङ्कतिका पिष्टातः पटवासकः ॥
डिब्बा (ढक्कनदार) — समुद्गक, सम्पुटक। पीकदान/उगालदान — प्रतिग्राह, पतद्ग्रह। कंघी — प्रसाधनी, कंकतिका। कपड़ों को सुगन्धित करने का चूर्ण — पिष्टात, पटवासक।
अमरकोश २.७.२१ — ब्रह्मवर्गः
यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः ।दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः ॥
यूप का अग्रभाग — तर्म। (मथकर) आग निकालने की लकड़ी — अरणि (पुं॰/स्त्री॰)। दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय — ये तीन (यज्ञ की) अग्नियाँ हैं।
अमरकोश २.७.६० — ब्रह्मवर्गः
परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ।परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान्विवाहोपयमौ समौ ॥
बड़े भाई के अविवाहित रहते विवाह करने वाला छोटा भाई — परिवेत्ता; उसका बड़ा भाई — परिवित्ति। विवाह — विवाह, उपयम —
अमरकोश २.८.५७ — क्षत्रियवर्गः
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ।अनुकर्षो दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः ॥
रथ का (लोहे आदि का) रक्षा-कवच — रथगुप्ति, वरूथ (पुं॰)। जुआ बाँधने का स्थान — कूबर, युगन्धर। रथ के नीचे की लकड़ी — अनुकर्ष। (बछड़ों को सिखाने हेतु) जुए से जुड़ा दूसरा जुआ — प्रासंग (पुं॰)।
अमरकोश २.८.१०३ — क्षत्रियवर्गः
वीरपानं तु यत्पानं वृत्ते भाविनि वारणे ।युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम् ॥
युद्ध से पहले या बाद (वीरों द्वारा) किया जाने वाला पान — वीरपान। युद्ध के नाम — युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण —
अमरकोश २.९.११ — वैश्यवर्गः
खारीवापस्तु खारीक उत्तमर्णादयस्त्रिषु ।पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रमस्य तु ॥
खारी (बड़ा माप) बीज बोने योग्य खेत — खारीक। (उत्तमर्ण आदि तीनों लिङ्गों में।) खेत — वप्र (पुं॰/नपुं॰), केदार, क्षेत्र। इसके (समूह के) —
अमरकोश २.९.१२ — वैश्यवर्गः
कैदारकं स्यात्कैदार्यं क्षेत्रं कैदारिकं गणे ।लोष्टानि लेष्टवः पुंसि कोटिशो लोष्टभेदनः ॥
खेतों का समूह — कैदारक, कैदार्य, क्षैत्र, कैदारिक। मिट्टी का ढेला — लोष्ट, लेष्टु (पुं॰)। ढेले फोड़ने का मुगदर — कोटिश, लोष्टभेदन।
अमरकोश २.९.१३ — वैश्यवर्गः
प्राजनं तोदनं तोत्रं खनित्रमवदारणे ।दात्रं लवित्रमाबन्धो योत्रं योक्त्रमथो फलम् ॥
बैल हाँकने का पैना — प्राजन, तोदन, तोत्र। खोदने का औज़ार (कुदाल) — खनित्र, अवदारण। हँसिया — दात्र, लवित्र। जुए की रस्सी — आबन्ध, योत्र, योक्त्र। हल का फाल —
अमरकोश २.९.१४ — वैश्यवर्गः
निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ।गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ॥
हल का (लोहे का) फाल — फल, निरीश, कुटक, फाल, कृषक। हल — लांगल, हल, गोदारण, सीर। जुए की कील — शम्या (स्त्री॰), युगकीलक।
अमरकोश २.९.१५ — वैश्यवर्गः
ईषा लाङ्गलदण्डः स्यात्सीता लाङ्गलपद्धतिः ।पुंसि मेधिः खले दारु न्यस्तं यत्पशुबन्धने ॥
हल का लम्बा दण्ड — ईषा, लांगलदण्ड। हल से बनी रेखा (कूँड) — सीता, लांगलपद्धति। खलिहान में बैलों को बाँधने के लिये गड़ा खूँटा — मेधि (पुं॰)।
अमरकोश २.९.३४ — वैश्यवर्गः
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम् ।दर्विः कम्बिः खजाका च स्यात्तर्दूर्दारुहस्तकः ॥
हर प्रकार का बर्तन — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन। करछी — दर्वि, कम्बि, खजाका। लकड़ी की करछी — तर्दू, दारुहस्तक।
अमरकोश २.९.७६ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रे क्रमेलकमयमहाङ्गाः करभः शिशुः ।करभाः स्युः शृङ्खलका दारवैः पादबन्धनैः ॥
ऊँट — उष्ट्र, क्रमेलक, मय, महांग। ऊँट का बच्चा — करभ। लकड़ी की बेड़ियों से बँधे ऊँट-बच्चे — शृंखलक।
अमरकोश २.९.१०१ — वैश्यवर्गः
तुत्थाञ्जनं शिखिग्रीवं वितुन्नकमयूरके ।कर्परी दार्विकाक्वाथोद्भवं तुत्थं रसाञ्जनम् ॥
नीला थोथा — तुत्थांजन, शिखिग्रीव (मोर की गर्दन जैसा नीला), वितुन्नक, मयूरक। दारुहल्दी के काढ़े से बना अंजन — कर्परी, तुत्थ, रसांजन —
अमरकोश २.९.१०४ — वैश्यवर्गः
गैरेयमर्थ्यं गिरिजमश्मजं च शिलाजतु ।वोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः ॥
शिलाजीत — गैरेय, अर्थ्य, गिरिज, अश्मज, शिलाजतु। बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) — बोल, गन्धरस, प्राण, पिण्ड, गोप, रस।
अमरकोश २.९.१०७ — वैश्यवर्गः
मेषकम्बल ऊर्णायुः शशोर्णं शशलोमनि ।मधु क्षौद्रं माक्षिकादि मधूच्छिष्टं तु सिक्थकम् ॥
ऊनी कम्बल — मेषकम्बल, ऊर्णायु। ख़रगोश के रोएँ — शशोर्ण, शशलोम। शहद — मधु, क्षौद्र, माक्षिक आदि। मोम — मधूच्छिष्ट, सिक्थक।
अमरकोश २.९.१०९ — वैश्यवर्गः
पाक्योऽथ सर्जिकाक्षारः कापोतः सुखवर्चकः ।सौवर्चलं स्याद्रुचकं त्वक्क्षीरी वंशरोचना ॥
जवाखार का और नाम — पाक्य। सज्जीखार — सर्जिकाक्षार, कापोत, सुखवर्चक; सौवर्चल, रुचक। वंशलोचन (बाँस से निकलने वाला) — त्वक्क्षीरी, वंशरोचना।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश २.१०.४० — शूद्रवर्गः
गन्धोत्तमाप्रसन्नेराकादम्बर्यः परिस्रुता ।मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम् ॥
मदिरा के और नाम — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य। (मद्य के साथ) खाया जाने वाला चटपटा पदार्थ — अवदंश।
अमरकोश २.१०.४४ — शूद्रवर्गः
धूर्तोऽक्षदेवी कितवोऽक्षधूर्तो द्यूतकृत्समाः ।स्युर्लग्नकाः प्रतिभुवः सभिका द्यूतकारकाः ॥
जुआरी — धूर्त, अक्षदेवी, कितव, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्। ज़मानतदार — लग्नक, प्रतिभू। जुआघर का मालिक — सभिक, द्यूतकारक।
अमरकोश ३.१.२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्त्रीदाराद्यैर्यद्विशेष्यं यादृशैः प्रस्तुतं पदैः ।गुणद्रव्यक्रियाशब्दास्तथा स्युस्तस्यभेदकाः ॥
जिस विशेष्य को स्त्रीलिङ्ग, 'दार' (पुं॰ बहुवचन) आदि जैसे शब्दों से कहा गया हो, उसके भेदक (विशेषण) गुण-, द्रव्य- और क्रिया-वाचक शब्द भी उसी (लिङ्ग-वचन) के अनुसार होंगे।
अमरकोश ३.१.३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सुकृती पुण्यवान्धन्यो महेच्छस्तु महाशयः ।हृदयालुः सुहृदयो महोत्साहो महोद्यमः ॥
पुण्यात्मा/भाग्यशाली — सुकृती, पुण्यवान्, धन्य। उदार/ऊँचे विचार वाला — महेच्छ, महाशय। सहृदय — हृदयालु, सुहृदय। बड़े उत्साह वाला — महोत्साह, महोद्यम।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.१.८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
दुर्मना विमना अन्तर्मनाः स्यादुत्क उन्मनाः ।दक्षिणे सरलोदारौ सुकलो दातृभोक्तरि ॥
उदास मन वाला — दुर्मना, विमना, अन्तर्मना। उत्कण्ठित — उत्क, उन्मना। सरल-स्वभाव — दक्षिण, सरल, उदार। दान देने और भोगने वाला — सुकल।
अमरकोश ३.१.२८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लज्जाशीलेऽपत्रपिष्णुर्वन्दारुरभिवादके ।शरारुर्घातुको हिंस्रः स्याद्वर्धिष्णुस्तु वर्द्धनः ॥
लज्जाशील — अपत्रपिष्णु। प्रणाम करने वाला — वन्दारु, अभिवादक। हिंसक — शरारु, घातुक, हिंस्र। बढ़ने वाला — वर्धिष्णु, वर्धन।
अमरकोश ३.१.५९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्राग्र्यं द्वयहीने द्वे अप्रधानोपसर्जने ।विशङ्कटं पृथु बृहद्विशालं पृथुलं महत् ॥
गौण (अप्रधान) — अप्राग्र्य, अप्रधान, उपसर्जन (नपुं॰)। विशाल — विशंकट, पृथु, बृहत्, विशाल, पृथुल, महत् —
अमरकोश ३.१.८१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
साधारणं तु सामान्यमेकाकी त्वेक एककः ।भिन्नार्थका अन्यतर एकस्त्वोऽन्येतरावपि ॥
साधारण — साधारण, सामान्य। अकेला — एकाकी, एक, एकक। (दो में से) एक/दूसरा — अन्यतर, एक, त्व, अन्य, इतर — ये 'भिन्न' अर्थ वाले हैं।
अमरकोश ३.१.९६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पुष्टे तु पुषितं सोढे क्षान्तमुद्वान्तमुद्गते ।दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेऽर्दितः ॥
पोषित — पुष्ट, पुषित। सहा हुआ — सोढ, क्षान्त। उगला हुआ — उद्गत, उद्वान्त। दबाया/वश में किया — दमित, दान्त। शान्त किया — शमित, शान्त। माँगा हुआ — प्रार्थित, अर्दित।
अमरकोश ३.१.९९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निष्प्रभे विगतारोकौ विलीने विद्रुतद्रुतौ ।सिद्धे निर्वृत्तनिष्पन्नौ दारिते भिन्नभेदितौ ॥
कान्तिहीन — निष्प्रभ, विगत, अरोक। पिघला हुआ — विलीन, विद्रुत, द्रुत। सिद्ध/पूर्ण — सिद्ध, निर्वृत्त, निष्पन्न। फाड़ा/तोड़ा — दारित, भिन्न, भेदित।
अमरकोश ३.१.१०० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ।स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम् ॥
धागे से सिला/बुना — ऊत, स्यूत, उत। पूजित — अर्हित, नमस्यित, नमसित, अपचायित, अर्चित, अपचित।
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.२.३० — सङ्कीर्णवर्गः
संवीक्षणं विचयनं मार्गणं मृगणा मृगः ।परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनम् ॥
खोज — संवीक्षण, विचयन, मार्गण, मृगणा, मृग। आलिंगन — परिरम्भ, परिष्वंग, संश्लेष, उपगूहन।
अमरकोश ३.२.३१ — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् ।प्रत्याख्यानं निरसनं प्रत्यादेशो निराकृतिः ॥
ध्यान से देखना — निर्वर्णन, निध्यान, दर्शन, आलोकन, ईक्षण। ठुकराना — प्रत्याख्यान, निरसन, प्रत्यादेश, निराकृति।
अमरकोश ३.२.३२ — सङ्कीर्णवर्गः
उपशायो विशायश्च पर्यायशयनार्थकौ ।अर्तनं च ऋतीया च हृणीया च घृणार्थकाः ॥
बारी-बारी से सोना (पहरे में) — उपशाय, विशाय। घृणा — अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा।
अमरकोश ३.२.४० — सङ्कीर्णवर्गः
आपूपिकं शाष्कुलिकमेवमाद्यमचेतसाम् ।माणवानां तु माणव्यं सहायानां सहायता ॥
अचेतन वस्तुओं के समूह — पुओं का 'आपूपिक', पूड़ियों का 'शाष्कुलिक' आदि। बालकों का समूह — माणव्य। सहायकों का समूह — सहायता।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें