📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "दाल" के १२ परिणाम
अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश २.४.२२ — वनौषधिवर्गः
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥
गूलर के नाम — उदुम्बर, जन्तुफल, यज्ञांग, हेमदुग्धक। कचनार के नाम — कोविदार, चमरिक, कुद्दाल, युगपत्रक।
अमरकोश २.४.३४ — वनौषधिवर्गः
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ।शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥
गुग्गुल के नाम — कुम्भ, उलूखलक (नपुं॰), कौशिक, गुग्गुलु, पुर। लसोड़ा के नाम — शेलु, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल, बहुवारक।
अमरकोश २.४.१३० — वनौषधिवर्गः
धमन्यञ्जनकेशी च हनुर्हट्टविलासिनी ।शुक्तिः शङ्खः खुरः कोलदलं नखमथाढकी ॥
अंजनकेशी (गन्धद्रव्य) के नाम — धमनी, अंजनकेशी, हनु, हट्टविलासिनी। नख (गन्धद्रव्य) के नाम — शुक्ति, शंख, खुर, कोलदल, नख। अरहर — आढकी —
अमरकोश २.४.१३४ — वनौषधिवर्गः
तपस्विनी जटामांसी जटिला लोमशा मिसी ।त्वक्पत्रमुत्कटं भृङ्गं त्वचं चोचं वराङ्गकम् ॥
जटामांसी के नाम — तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, लोमशा, मिसी। दालचीनी (त्वक्) के नाम — त्वक्पत्र, उत्कट, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक।
अमरकोश २.९.१३ — वैश्यवर्गः
प्राजनं तोदनं तोत्रं खनित्रमवदारणे ।दात्रं लवित्रमाबन्धो योत्रं योक्त्रमथो फलम् ॥
बैल हाँकने का पैना — प्राजन, तोदन, तोत्र। खोदने का औज़ार (कुदाल) — खनित्र, अवदारण। हँसिया — दात्र, लवित्र। जुए की रस्सी — आबन्ध, योत्र, योक्त्र। हल का फाल —
अमरकोश २.९.१७ — वैश्यवर्गः
हरेणुरेणुकौ चास्मिन्कोरदूषस्तु कोद्रवः ।मङ्गल्यको मसूरोऽथ मकुष्टकमयुष्टकौ ॥
मटर के और नाम — हरेणु, रेणुक। कोदों — कोरदूष, कोद्रव। मसूर — मंगल्यक, मसूर। मोठ (वन-मूँग) — मकुष्टक, मयुष्टक —
अमरकोश २.९.२८ — वैश्यवर्गः
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु बल्लवाः ।आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ॥
रसोई का अधिकारी — पौरोगव। रसोइया — सूपकार, बल्लव, आरालिक, आन्धसिक, सूद, औदनिक, गुण।
अमरकोश २.१०.३० — शूद्रवर्गः
पिटकः पेटकः पेटा मञ्जूषाथ विहङ्गिका ।भारयष्टिस्तदालम्बि शिक्यं काचोऽथ पादुका ॥
पिटारा/सन्दूक — पिटक, पेटक, पेटा, मंजूषा। बहँगी (कन्धे पर बोझ ढोने की लाठी) — विहंगिका, भारयष्टि। उससे लटकने वाला छींका — शिक्य, काच। जूता/खड़ाऊँ —
अमरकोश ३.३.१७३ — नानार्थवर्गः
प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि ।अजातशृङ्गो गौः कालेऽप्यश्मश्रुर्ना च तूवरौ ॥
प्रदर — टूटना, स्त्री-रोग, बाण। अस्र — बाल भी (आँसू, रक्त भी)। तूवर — बिना सींग का बैल, और समय पर भी दाढ़ी-मूँछ न आने वाला पुरुष।
अमरकोश ३.५.३५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कवियं कन्दकार्पासं पारावारं युगन्धरम् ।यूपं प्रग्रीवपात्रीवे यूषं चमसचिक्कसौ ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कविय (लगाम), कन्द, कार्पास (कपास), पारावार (समुद्र), युगन्धर, यूप, प्रग्रीव (बरामदा), पात्रीव, यूष (दाल का रस), चमस (यज्ञ-पात्र), चिक्कस (जौ का आटा)।