📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "दिशा" के २७ परिणाम
अमरकोश १.१.७३ — स्वर्गवर्गः
यातुधानः पुण्यजनो नैरृतो यातुरक्षसी ।प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः ॥
राक्षस के और नाम — यातुधान, पुण्यजन, नैरृत, यातु, रक्षस्। वरुण के नाम — प्रचेता, वरुण, पाशी, यादसांपति, अप्पति।
अमरकोश १.३.१ — दिग्वर्गः
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः ।प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥
दिशा के नाम — दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, हरित् (स्त्रीलिङ्ग)। प्राची, अवाची, प्रतीची — ये क्रमशः पूर्व, दक्षिण और पश्चिम दिशाएँ हैं।
अमरकोश १.३.२ — दिग्वर्गः
उत्तरा दिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ।अवाग्भवमवाचीनमुदीचीनमुदग्भवम् ॥
उत्तर दिशा 'उदीची' है। दिशा में उत्पन्न वस्तु 'दिश्य' (तीनों लिङ्गों में); दक्षिण में उत्पन्न 'अवाचीन', उत्तर में उत्पन्न 'उदीचीन' कहलाती है।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.६ — दिग्वर्गः
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ।करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक — ये (आठ) दिग्गज हैं। उनकी हथिनियाँ क्रमशः अभ्रमु, कपिला, पिंगला, अनुपमा —
अमरकोश १.३.७ — दिग्वर्गः
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ।क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियाम् ॥
(हथिनियाँ) ताम्रकर्णी, शुभ्रदन्ती, अंगना और अंजनावती। दो दिशाओं के बीच का कोना 'अपदिशम्' (नपुं॰/अव्यय) और 'विदिश्' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.९.२ — नरकवर्गः
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः ।प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥
संघात, कालसूत्र आदि (नरक के और भेद हैं)। नरक के प्राणी — नारक, प्रेत। नरक की नदी — वैतरणी। दरिद्रता/अशुभता — अलक्ष्मी, निरृति।
अमरकोश १.१०.४ — वारिवर्गः
कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥
जल के और नाम — कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर, क्षीर, अम्बु, शम्बर।
अमरकोश २.६.८२ — मनुष्यवर्गः
मणीबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ।पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥
कलाई से छोटी उँगली तक हाथ का बाहरी भाग — करभ। हाथ — पंचशाख, शय, पाणि। तर्जनी उँगली — तर्जनी, प्रदेशिनी।
अमरकोश ३.१.३९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तूष्णींशीलस्तु तूष्णीको नग्नोऽवासा दिगम्बरे ।निष्कासितोऽवकृष्टः स्यादपध्वस्तस्तु धिक्कृतः ॥
चुप रहने वाला — तूष्णींशील, तूष्णीक। नग्न — नग्न, अवासस्, दिगम्बर। निकाला हुआ — निष्कासित, अवकृष्ट। धिक्कारा हुआ — अपध्वस्त, धिक्कृत।
अमरकोश ३.१.४२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तो बद्धे कीलितसंयतौ ।आपन्न आपत्प्राप्तः स्यात्कान्दिशीको भयद्रुतः ॥
निन्दित — अधिक्षिप्त, प्रतिक्षिप्त। बँधा हुआ — बद्ध, कीलित, संयत। विपत्ति में पड़ा — आपन्न, आपत्प्राप्त। डरकर भागा — कान्दिशीक, भयद्रुत।
अमरकोश ३.१.७९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्येकसर्ग एकाग्र्योऽप्येकायनगतोऽपि सः ।पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाद्या अथास्त्रियाम् ॥
एकाग्र के और नाम — एकसर्ग, एकाग्र्य, एकायनगत। पहला — आदि (पुं॰), पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य। और (आगे) पुं॰/नपुं॰ में —
अमरकोश ३.३.३० — नानार्थवर्गः
यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु ।स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रधृणिभूजले ॥
युग — (पुं॰) गाड़ी का जुआ; (नपुं॰) जोड़ा, सत्ययुग आदि। (गो —) स्वर्ग, बाण, पशु (गाय), वाणी, वज्र, दिशा, नेत्र, किरण, पृथ्वी, जल —
अमरकोश ३.३.३१ — नानार्थवर्गः
लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः ।शृङ्गं प्राधान्यसान्वोश्च वराङ्गं मूर्धगुह्ययोः ॥
गो (पुं॰/स्त्री॰, प्रयोग देखकर) — स्वर्ग, बाण, पशु, वाणी, वज्र, दिशा, आँख, किरण, पृथ्वी, जल। लिंग — चिह्न, जननेन्द्रिय। शृंग — प्रधानता, पर्वत का शिखर (और सींग)। वरांग — सिर, गुप्तांग।
अमरकोश ३.३.४७ — नानार्थवर्गः
पुंसि कोष्ठोऽन्तर्जठरं कुसूलोऽन्तर्गृहं तथा ।निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि ॥
कोष्ठ (पुं॰) — पेट के भीतर का भाग, अनाज की कोठी, भीतरी कमरा। निष्ठा — सिद्धि, नाश, अन्त (और श्रद्धा)। काष्ठा — उत्कर्ष, सीमा/स्थिति, दिशा (और समय का माप)।
अमरकोश ३.३.५८ — नानार्थवर्गः
तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे ।वणिक्पथे च विपणिः सुरा प्रत्यक्च वारुणी ॥
तृष्णा — लालसा, प्यास। घृणा — जुगुप्सा, करुणा (दया)। विपणि — बाज़ार (दुकानों की पंक्ति)। वारुणी — मदिरा, पश्चिम दिशा।
अमरकोश ३.३.१४२ — नानार्थवर्गः
पूर्वोऽन्यलिङ्गः प्रागाह पुम्बहुत्वेऽपि पूर्वजान् ।कुम्भौ घटेभमूर्धांशौ डिम्भौ तु शिशुबालिशौ ॥
पूर्व — विशेष्य के अनुसार लिङ्ग (पहला/पूर्व दिशा); पुं॰ बहुवचन ('पूर्वे') में पूर्वजों को कहता है। कुम्भ — घड़ा, हाथी के मस्तक का भाग (और कुम्भ राशि)। डिम्भ — शिशु, मूर्ख।
अमरकोश ३.३.१९९ — नानार्थवर्गः
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः ।एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः ॥
उत्तर — ऊपर, उत्तर दिशा, श्रेष्ठ (और बाद का, जवाब)। अनुत्तर — इनके विपरीत (नीचे, दक्षिण, अश्रेष्ठ), और सर्वश्रेष्ठ भी (जिससे उत्तम कोई नहीं)! पर — दूर, अन्य, उत्तम।
अमरकोश ३.३.२२७ — नानार्थवर्गः
पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च ।दशावस्थानेकविधाप्याशा तृष्णापि चायता ॥
अपदेश — बहाना (व्याज), लक्ष्य, कारण। कुश — जल भी (कुश घास भी)। दशा — अनेक प्रकार की अवस्था (और बत्ती)। आशा — लम्बी इच्छा (आस) भी (दिशा भी)।
अमरकोश ३.३.२५८ — नानार्थवर्गः
प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः ।पुनस्सहार्थयोः शश्वत्साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययोः ॥
'पश्चात्' — पश्चिम दिशा, बाद में। 'उत' — भी, अथवा (और प्रश्न)। 'शश्वत्' — बार-बार, साथ (और सदा)। 'साक्षात्' — प्रत्यक्ष, समान।
अमरकोश ३.३.२६१ — नानार्थवर्गः
प्राच्यां पुरस्तात्प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे ॥
'पुरस्तात्' — पूर्व दिशा, पहले, पुराने समय में, आगे। 'यावत्-तावत्' — सम्पूर्णता, सीमा (जब तक-तब तक), परिमाण (जितना-उतना), निश्चय।
अमरकोश ३.४.२३ — अव्ययवर्गः
एतर्हि संप्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा ।दिग्देशकाले पूर्वादौ प्रागुदक्प्रत्यगादयः ॥
अब — एतर्हि, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना, साम्प्रतम्। पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये — प्राक् (पूर्व), उदक् (उत्तर), प्रत्यक् (पश्चिम), अवाक् (दक्षिण) आदि।
अमरकोश ३.५.३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम विद्युन्निशावल्लीवीणादिग्भूनदीह्रियाम् ।अदन्तैर्द्विगुरेकार्थो न स पात्रयुगादिभिः ॥
बिजली, रात, लता, वीणा, दिशा, भूमि, नदी और लज्जा के नाम (पर्याय) स्त्रीलिङ्ग होते हैं। अकारान्त शब्दों से बना समाहार-द्विगु स्त्रीलिङ्ग (त्रिलोकी), पर 'पात्र', 'युग' आदि से बना नहीं (पंचपात्रम्)।
अमरकोश ३.५.५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उणादिषु निरूरीश्च ङ्याषूडन्तं चलं स्थिरम् ।तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥
उणादि प्रत्ययों में नि, ऊ, ई वाले शब्द; और ङीप्/आप्/ऊङ् (ई, आ, ऊ) से अन्त होने वाले शब्द — चाहे चल हों या स्थिर — स्त्रीलिङ्ग। यदि खेल में शस्त्र (साधन) हो तो — 'मौष्टा' (मुक्केबाज़ी), 'पाल्लवा' (पत्तों का खेल) — यह दिश…
अमरकोश ३.५.४४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
बहुर्व्रीहिरदिङ्नाम्नामुन्नेयं तदुदाहृतम् ।गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिनः ॥
दिशा-नाम को छोड़कर बहुव्रीहि समास (विशेष्य के अनुसार लिङ्ग) — इसके उदाहरण अनुमान से समझें। गुण, द्रव्य, क्रिया के सम्बन्ध से बने विशेषण विशेष्य के लिङ्ग को ग्रहण करते हैं।