🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:54:54 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दिष्ट" के ७ परिणाम

अमरकोश १.४.१ — कालवर्गः
कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽप्यथ पक्षतिः ।प्रतिपद्द्वे इमे स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ॥
समय के नाम — काल, दिष्ट, अनेहा, समय। पक्ष की पहली तिथि — पक्षति, प्रतिपद् (दोनों स्त्रीलिङ्ग)। उससे आरम्भ होने वाली 'तिथियाँ' पुं॰ और स्त्री॰ दोनों में हैं।
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश २.८.११६ — क्षत्रियवर्गः
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयोऽत्ययः ।अन्तो नाशो द्वयोर्मृत्युर्मरणं निधनोऽस्त्रियाम् ॥
मृत्यु के नाम — पंचता, कालधर्म, दिष्टान्त, प्रलय, अत्यय, अन्त, नाश, मृत्यु (पुं॰/स्त्री॰), मरण, निधन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.१.४० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आत्तगर्वोऽभिभूतः स्याद्दापितः साधितः समौ ।प्रत्यादिष्टो निरस्तः स्यात्प्रत्याख्यातो निराकृतः ॥
जिसका घमण्ड छीन लिया गया (पराभूत) — आत्तगर्व, अभिभूत। (ऋण आदि) दिलवाया हुआ — दापित, साधित। ठुकराया हुआ — प्रत्यादिष्ट, निरस्त, प्रत्याख्यात, निराकृत।
अमरकोश ३.३.४१ — नानार्थवर्गः
शिपिविष्टस्तु खलतौ दुश्चर्मणि महेश्वरे ।देवशिल्पिन्यपि त्वष्टा दिष्टं दैवेऽपि न द्वयोः ॥
शिपिविष्ट — गंजा, चर्मरोगी, शिव (और विष्णु)। त्वष्टा — देवताओं का शिल्पी भी (बढ़ई भी)। दिष्ट — भाग्य भी (उपदिष्ट भी; पुं॰-नपुं॰ दोनों नहीं, केवल नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.४.१० — अव्ययवर्गः
दिष्ट्या समुपजोषं चेत्यानन्देऽथान्तरेऽन्तरा ।अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हठार्थकम् ॥
हर्ष (सौभाग्य से) — दिष्ट्या, समुपजोषम्। बीच में — अन्तरे, अन्तरा, अन्तरेण। ज़बरदस्ती — प्रसह्य।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें