📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "दीपक" के ८ परिणाम
अमरकोश २.२.१३ — पुरवर्गः
प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके ।गृहावग्रहणी देहल्यङ्गणं चत्वराजिरे ॥
बाहरी द्वार के पास का बरामदा — प्रघाण, प्रघण, अलिन्द; चौखट/देहरी — गृहावग्रहणी, देहली; आँगन — अंगण, चत्वर, अजिर।
अमरकोश २.४.४६ — वनौषधिवर्गः
इङ्गुदी तापसतरुर्भूर्जे चर्मिमृदुत्वचौ ।पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिर्द्वयोः ॥
हिंगोट के नाम — इंगुदी, तापसतरु; भोजपत्र के — भूर्ज, चर्मी, मृदुत्वक्; सेमल के — पिच्छिला, पूरणी, मोचा, स्थिरायु, शाल्मलि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.५.३१ — सिंहादिवर्गः
समौ पतङ्गशलभौ खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः ।मधुव्रतो मधुकरो मधुलिण्मधुपालिनः ॥
पतंगा — पतंग, शलभ; जुगनू — खद्योत, ज्योतिरिंगण; भौंरे के नाम — मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, अली —
अमरकोश २.६.११५ — मनुष्यवर्गः
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्तयोर्द्वयोः ।दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता ॥
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) — दशा (स्त्री॰, बहुवचन), वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)। लम्बाई — दैर्घ्य, आयाम, आरोह। चौड़ाई — परिणाह, विशालता।
अमरकोश २.६.१३९ — मनुष्यवर्गः
शयनं मञ्चपर्यङ्कपल्यङ्काः खट्वया समाः ।गेन्दुकः कन्दुको दीपः प्रदीपः पीठमासनम् ॥
शयन (बिस्तर)। पलंग/खाट — मंच, पर्यंक, पल्यंक, खट्वा। गेंद — गेन्दुक, कन्दुक। दीपक — दीप, प्रदीप। आसन — पीठ, आसन।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.३.११ — नानार्थवर्गः
जैवातृकः शशाङ्केऽपि खुरेऽप्यश्वस्य वर्तकः ।व्याघ्रेऽपि पुण्डरीको ना यवान्यामपि दीपकः ॥
जैवातृक — चन्द्रमा भी (दीर्घायु भी)। वर्तक — घोड़े का खुर भी (बटेर भी)। पुण्डरीक — बाघ भी (श्वेत कमल भी)। दीपक — अजवायन भी (दिया भी)।
अमरकोश ३.३.९१ — नानार्थवर्गः
पुरस्कृतः पूजितेऽरात्यभियुक्तेऽग्रतः कृते ।निवातावाश्रयावातौ शस्त्राभेद्यं च वर्म यत् ॥
पुरस्कृत — पूजित, शत्रु द्वारा घेरा गया, आगे किया गया। निवात — आश्रय, वायु-रहित स्थान; और शस्त्रों से न कटने वाला कवच।