📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "देन" के ५७ परिणाम
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.३७ — स्वर्गवर्गः
ईश्वरः शर्व ईशानः शङ्करश्चन्द्रशेखरः ।भूतेशः खण्डपरशुर्गिरीशो गिरिशो मृडः ॥
शिव के और नाम — ईश्वर, शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड।
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.१.७१ — स्वर्गवर्गः
कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः ।कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः ॥
यम के और नाम — कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक।
अमरकोश १.१.८३ — स्वर्गवर्गः
कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड्गुह्यकेश्वरः ।मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः ॥
कुबेर के नाम — कुबेर, त्र्यम्बकसख, यक्षराज, गुह्यकेश्वर, मनुष्यधर्मा, धनद, राजराज, धनाधिप।
अमरकोश १.३.२८ — दिग्वर्गः
रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ ।तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः ॥
बुध के नाम — रौहिणेय, बुध, सौम्य। शनि के — सौरि, शनैश्चर (समानार्थक)। राहु के — तम, राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश १.५.२ — धीवर्गः
धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसम् ।अवधानं समाधानं प्रणिधानं तथैव च ॥
धारण-शक्ति वाली बुद्धि 'मेधा' कहलाती है। मन का कर्म 'संकल्प' है। ध्यान/एकाग्रता के नाम — अवधान, समाधान, प्रणिधान —
अमरकोश १.५.६ — धीवर्गः
संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवाः ।अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ॥
स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम — संविद्, आगू, प्रतिज्ञान, नियम, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव, समाधि।
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.६.२८ — शब्दादिवर्गः
स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने गीतं गानमिमे समे ॥
प्रतिध्वनि — प्रतिश्रुत् (स्त्री॰), प्रतिध्वान। गीत और गान — ये दोनों समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.३७ — नाट्यवर्गः
क्रन्दितं रुदितं क्रुष्टं जृम्भस्तु त्रिषु जृम्भणम् ।विप्रलम्भो विसंवादो रिङ्खणं स्खलनं समे ॥
रोना — क्रन्दित, रुदित, क्रुष्ट; जम्भाई — जृम्भ (तीनों लिङ्गों में), जृम्भण; वादा करके न निभाना — विप्रलम्भ, विसंवाद; फिसलना/चूकना — रिंखण, स्खलन (समानार्थक)।
अमरकोश १.७.४० — नाट्यवर्गः
कम्पोऽथ क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः ॥
कम्पन — वेपथु, कम्प। उत्सव के नाम — क्षण, उद्धर्ष, मह, उद्धव, उत्सव।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.७ — वनौषधिवर्गः
वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली ।प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥
फल न देने वाला — वन्ध्य, अफल, अवकेशी; फल वाला — फलवान्, फलिन, फली; खिला हुआ — प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, संफुल्ल, व्याकोश, विकच, स्फुट —
अमरकोश २.४.३१ — वनौषधिवर्गः
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचकाः ।रक्तोऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेनिलः समौ ॥
सहजन के नाम — शोभांजन, शिग्रु, तीक्ष्णगन्धक, अक्षीव, मोचक; लाल फूलों वाला सहजन — मधुशिग्रु। रीठा — अरिष्ट, फेनिल (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.१०५ — वनौषधिवर्गः
शालेयः स्याच्छीतशिवश्छत्रा मधुरिका मिसिः ।मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वज्रः स्नुक्स्त्री स्नुही गुडा ॥
सौंफ के नाम — शालेय, शीतशिव, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेया। थूहर के नाम — सीहुण्ड, वज्र, स्नुक् (स्त्री॰), स्नुही, गुडा —
अमरकोश २.४.१०७ — वनौषधिवर्गः
बला वाट्यालका घण्टारवा तु शणपुष्पिका ।मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च ॥
खरेंटी (बला) — बला, वाट्यालक; सनई — घण्टारवा, शणपुष्पिका; अंगूर के नाम — मृद्वीका, गोस्तनी, द्राक्षा, स्वाद्वी, मधुरसा।
अमरकोश २.४.११७ — वनौषधिवर्गः
गाङ्गेरुकी नागबला झषा ह्रस्वगवेधुका ।धामार्गवो घोषकः स्यान्महाजाली स पीतकः ॥
नागबला के नाम — गांगेरुकी, नागबला, झषा, ह्रस्वगवेधुका। तोरई (घोषक) के नाम — धामार्गव, घोषक; पीले फूलों वाली — महाजाली।
अमरकोश २.४.१४२ — वनौषधिवर्गः
जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा ।कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गह्रस्वाङ्गजीवकाः ॥
जीवन्ती के नाम — जीवन्ती, जीवनी, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा। जीवक औषधि के नाम — कूर्चशीर्ष, मधुरक, शृंग, ह्रस्वांग, जीवक।
अमरकोश २.४.१६४ — वनौषधिवर्गः
स्याद्वीरणं वीरतरं मूलेऽस्योशीरमस्त्रियाम् ।अभयं नलदं सेव्यममृणालं जलाशयम् ॥
गाँडर घास — वीरण, वीरतर। उसकी जड़ (ख़स) के नाम — उशीर (पुं॰/नपुं॰), अभय, नलद, सेव्य, अमृणाल, जलाशय —
अमरकोश २.५.१० — सिंहादिवर्गः
कदली कन्दली चीनश्चमूरुप्रियकावपि ।समूरुश्चेति हरिणा अमी अजिनयोनयः ॥
कदली, कन्दली, चीन, चमूरु, प्रियक और समूरु — ये (सब) मृगचर्म देने वाले हिरणों के भेद हैं।
अमरकोश २.६.१६ — मनुष्यवर्गः
वीरपत्नी वीरभार्या वीरमाता तु वीरसूः ।जातापत्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसूतिका ॥
वीर की पत्नी — वीरपत्नी, वीरभार्या; वीर की माता — वीरमाता, वीरसू। जिसने सन्तान को जन्म दिया — जातापत्या, प्रजाता, प्रसूता, प्रसूतिका।
अमरकोश २.७.९ — ब्रह्मवर्गः
उपाध्यायोऽध्यापकोऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ।मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥
पढ़ाने वाला — उपाध्याय, अध्यापक। गर्भाधान आदि संस्कार कराने वाला — गुरु। वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला — आचार्य। यज्ञ में (कर्म का) आदेश देने वाला — व्रती (यजमान)।
अमरकोश २.७.२७ — ब्रह्मवर्गः
ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु स्रुवो भेदाः स्रुचः स्त्रियः ।उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ॥
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू — ये स्रुक् (बड़ी कलछी) के भेद हैं (स्त्री॰); स्रुव (छोटी कलछी) पुल्लिंग है। यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु — उपाकृत।
अमरकोश २.७.३५ — ब्रह्मवर्गः
षट्तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि ।क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ॥
(आगे के) छह शब्द तीनों लिङ्गों में — पूजा के अर्घ के लिये जल — अर्घ्य; पैर धोने का जल — पाद्य; अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) — आतिथ्य, आतिथेय।
अमरकोश २.७.३६ — ब्रह्मवर्गः
स्युरावेशिक आगन्तुरतिथिर्ना गृहागते ।प्राघूर्णिकः प्राघूणकश्चाभ्युत्थानं तु गौरवम् ॥
घर आए व्यक्ति — आवेशिक, आगन्तु, अतिथि (पुं॰)। पाहुना — प्राघूर्णिक, प्राघूणक। (अतिथि के आने पर) उठकर सम्मान देना — अभ्युत्थान, गौरव।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.८.४ — क्षत्रियवर्गः
राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात् ।मन्त्री धीसचिवोऽमात्योऽन्ये कर्मसचिवास्ततः ॥
राजाओं का समूह — राजक; क्षत्रियों का समूह — राजन्यक। (सलाह देने वाला) मन्त्री — मन्त्री, धीसचिव, अमात्य। उनसे भिन्न (कार्य सँभालने वाले) — कर्मसचिव।
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.१२० — क्षत्रियवर्गः
आयुर्जीवितकालो ना जीवातुर्जीवनौषधम् ॥
आयु — आयुस्, जीवितकाल (पुं॰)। जीवन देने वाली औषधि — जीवातु, जीवनौषध।
अमरकोश २.९.४ — वैश्यवर्गः
उद्धारोऽर्थप्रयोगस्तु कुसीदं वृद्धिजीविका ।याच्ञयाप्तं याचितकं निमयादापमित्यकम् ॥
उधार — उद्धार। ब्याज पर धन देना (सूदख़ोरी) — अर्थप्रयोग, कुसीद, वृद्धिजीविका। माँगकर लाई (उधार) वस्तु — याचितक। अदला-बदली से पाई वस्तु — आपमित्यक।
अमरकोश २.९.५ — वैश्यवर्गः
उत्तमर्णाधमर्णौ द्वौ प्रयोक्तृग्राहकौ क्रमात् ।कुसीदिको वार्धुषिको वृद्ध्याजीवश्च वार्धुषिः ॥
ऋण देने वाला — उत्तमर्ण; लेने वाला — अधमर्ण। सूद पर जीने वाला (साहूकार) — कुसीदिक, वार्धुषिक, वृद्ध्याजीव, वार्धुषि।
अमरकोश २.९.३१ — वैश्यवर्गः
क्लीबेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम् ।अलिञ्जरः स्यान्मणिकः कर्कर्यालुर्गलन्तिका ॥
भूनने का पात्र (भाड़) — अम्बरीष (नपुं॰), भ्राष्ट्र (पुं॰)। भाप देने का पात्र — कन्दु (पुं॰/स्त्री॰), स्वेदनी (स्त्री॰)। बड़ा घड़ा (माट) — अलिंजर, मणिक। झारी/करवा — कर्करी, आलु, गलन्तिका।
अमरकोश २.९.७३ — वैश्यवर्गः
द्रोणक्षीरा द्रोणदुग्धा धेनुष्या बन्धके स्थिता ।समांसमीना सा यैव प्रतिवर्षं प्रसूयते ॥
एक द्रोण (लगभग 10 सेर) दूध देने वाली — द्रोणक्षीरा, द्रोणदुग्धा। (ऋण के बदले) गिरवी रखी गाय — धेनुष्या। हर वर्ष ब्याने वाली — समांसमीना।
अमरकोश २.९.१०६ — वैश्यवर्गः
रङ्गवङ्गे अथ पिचुस्तूलोऽथ कमलोत्तरम् ।स्यात्कुसुम्भं वह्निशिखं महारजनमित्यपि ॥
राँगे के और नाम — रंग, वंग। रुई — पिचु, तूल। कुसुम्भ (कुसुम का फूल, लाल रंग) — कमलोत्तर, कुसुम्भ, वह्निशिख, महारजन।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.१.७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परीक्षकः कारणिको वरदस्तु समर्धकः ।हर्षमाणो विकुर्वाणः प्रमना हृष्टमानसः ॥
परीक्षा करने वाला — परीक्षक, कारणिक। वर देने वाला — वरद, समर्धक। प्रसन्न-चित्त — हर्षमाण, विकुर्वाण, प्रमना, हृष्टमानस।
अमरकोश ३.१.८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
दुर्मना विमना अन्तर्मनाः स्यादुत्क उन्मनाः ।दक्षिणे सरलोदारौ सुकलो दातृभोक्तरि ॥
उदास मन वाला — दुर्मना, विमना, अन्तर्मना। उत्कण्ठित — उत्क, उन्मना। सरल-स्वभाव — दक्षिण, सरल, उदार। दान देने और भोगने वाला — सुकल।
अमरकोश ३.२.६ — सङ्कीर्णवर्गः
आक्रोशनमभीषङ्गः संवेदो वेदना न ना ।सम्मूर्च्छनमभिव्याप्तिर्याञ्चा भिक्षार्थनार्दना ॥
शाप देना/कोसना — आक्रोशन, अभीषंग। अनुभव — संवेद, वेदना (पुं॰ नहीं)। सब ओर फैलना — सम्मूर्च्छन, अभिव्याप्ति। माँगना — याच्ञा, भिक्षा, अर्थना, अर्दना।
अमरकोश ३.२.१० — सङ्कीर्णवर्गः
विधा समृद्धौ स्फुरणे स्फुरणा प्रमितौ प्रमा ।प्रसूतिः प्रसवे श्च्योते प्राधारः क्लमथः क्लमे ॥
समृद्धि — विधा, समृद्धि। फड़कना — स्फुरण, स्फुरणा। यथार्थ ज्ञान — प्रमिति, प्रमा। जन्म देना — प्रसूति, प्रसव। टपकना — श्च्योत, प्राधार। थकान — क्लमथ, क्लम।
अमरकोश ३.२.१४ — सङ्कीर्णवर्गः
मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवौ ।बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि ॥
मुट्ठी बाँधना — मुष्टिबन्ध, संग्राह। (डाका/लूटपाट का) उपद्रव — डिम्ब, डमर, विप्लव। बन्धन — बन्धन, प्रसिति, चार। (रोग से) पीड़ा देने वाला — स्पर्श, स्प्रष्टा, उपतप्ता।
अमरकोश ३.३.५४ — नानार्थवर्गः
निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः ।वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे ॥
क्षण — कामकाज से ख़ाली समय (फ़ुर्सत), समय का एक अंश, उत्सव। वर्ण — ब्राह्मण आदि वर्ण, सफ़ेद आदि रंग, स्तुति; अक्षर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.९६ — नानार्थवर्गः
अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ ।अपवादौ तु निन्दाज्ञे दायादौ सुतबान्धवौ ॥
छन्द — अभिप्राय (इच्छा), वश (अधीनता)। अब्द — बादल, वर्ष। अपवाद — निन्दा, आज्ञा (विशेष नियम)। दायाद — पुत्र, सगोत्र सम्बन्धी (उत्तराधिकारी)।
अमरकोश ३.३.१२० — नानार्थवर्गः
ह्लादिन्यौ वज्रतडितौ वन्दायामपि कामिनी ।त्वग्देहयोरपि तनुः सूनाधो जिह्विकापि च ॥
ह्लादिनी — वज्र, बिजली। कामिनी — बाँदा (एक परजीवी पौधा) भी (स्त्री भी)। तनु — त्वचा, शरीर (और पतला)। सूना — जीभ के नीचे की छोटी जीभ भी (कसाईख़ाना, पुत्री भी)।
अमरकोश ३.३.१२२ — नानार्थवर्गः
वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ।उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम् ॥
ब्रह्म (नपुं॰) — वेद, परम तत्त्व, तप। ब्रह्मा (पुं॰) — ब्राह्मण (ऋत्विज्), प्रजापति। गन्धन — उत्साह देना, हिंसा, सूचना देना।
अमरकोश ३.३.१५५ — नानार्थवर्गः
पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः ।तिष्यः पुष्ये कलियुगे पर्यायोऽवसरे क्रमे ॥
पर्जन्य — बरसने वाला बादल, इन्द्र। अर्य — स्वामी, वैश्य। तिष्य — पुष्य नक्षत्र, कलियुग। पर्याय — अवसर, क्रम (और समानार्थक शब्द)।
अमरकोश ३.३.२३२ — नानार्थवर्गः
काकमत्स्यात्खगौ ध्वाङ्क्षौ कक्षौ च तृणवीरुधौ ।अभीषुः प्रग्रहे रश्मौ प्रैषः प्रेषणमर्दने ॥
ध्वांक्ष — कौआ, मछली खाने वाला पक्षी (बगुला)। कक्ष — सूखी घास, लता (और काँख, कमरा)। अभीषु — लगाम, किरण। प्रैष — भेजना, मसलना (कष्ट देना)।
अमरकोश ३.३.२४४ — नानार्थवर्गः
लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये हिंसा चौर्यादिकर्म च ।प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते ॥
लालसा — याचना, उत्सुकता। हिंसा — चोरी आदि (दूसरों को कष्ट देने वाला) कर्म भी। प्रसू — घोड़ी भी (माता भी)। रोदसी — पृथ्वी और आकाश (द्विवचन)।
अमरकोश ३.३.२५४ — नानार्थवर्गः
परिच्छदे नृपार्हेऽर्थे परिबर्होऽव्ययाः परे ।आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे ॥
परिबर्ह — साज़-सामान, राजा के योग्य वस्तु। आगे अव्यय हैं — 'आङ्' (आ) — थोड़ा (आपिंगल), चारों ओर व्याप्ति (आकाश), सीमा ('आ-मरणात्'), धातु के साथ (आगच्छ)।
अमरकोश ३.३.२६७ — नानार्थवर्गः
अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।हुं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः ॥
'अलम्' — भूषण (अलंकार), पर्याप्त, समर्थ, निषेध (बस!)। 'हुम्' — तर्क, प्रश्न (और क्रोध)। 'समया' — निकट, मध्य।
अमरकोश ३.३.२६८ — नानार्थवर्गः
पुनरप्रथमे भेदे निर्निश्चयनिषेधयोः ।स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा ॥
'पुनः' — फिर (दूसरी बार), भेद (परन्तु)। 'निर्' — निश्चय, निषेध। 'पुरा' — लगातार, बहुत पहले, निकट भविष्य में (जल्दी ही)।