📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "देश" के ७९ परिणाम
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.१.७७ — स्वर्गवर्गः
हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि-मण्डल में समान, कण्ठ में उदान और सम्पूर्ण शरीर में व्यान रहता है।
अमरकोश १.३.७ — दिग्वर्गः
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ।क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियाम् ॥
(हथिनियाँ) ताम्रकर्णी, शुभ्रदन्ती, अंगना और अंजनावती। दो दिशाओं के बीच का कोना 'अपदिशम्' (नपुं॰/अव्यय) और 'विदिश्' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.६.१८ — शब्दादिवर्गः
अस्त्री चाटु चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्या विकत्थनम् ।सन्देशवाग्वाचिकं स्याद्वाग्भेदास्तु त्रिषूत्तरे ॥
प्रेम से की गई झूठी प्रशंसा — चाटु, चटु (पुं॰/नपुं॰); अपनी डींग — विकत्थन; सन्देश-वचन — वाचिक। आगे कहे जाने वाले वाणी के भेद (विशेषण) तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.७.३४ — नाट्यवर्गः
द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च ।व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥
हँसी-खेल के नाम — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म। बहाना — व्याज, अपदेश, लक्ष्य। खेल-कूद — क्रीडा, खेला, कूर्दन।
अमरकोश १.१०.१२ — वारिवर्गः
सांयात्रिकः पोतवणिक्कर्णधारस्तु नाविकः ।नियामकाः पोतवाहाः कूपको गुणवृक्षकः ॥
जहाज़ से व्यापार करने वाला — सांयात्रिक, पोतवणिज्; मल्लाह — कर्णधार, नाविक; जहाज़ चलाने वाले — नियामक, पोतवाह; नाव का मस्तूल — कूपक, गुणवृक्षक।
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.१.७ — भूमिवर्गः
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥
लोक/संसार के नाम — जगती, लोक, विष्टप, भुवन, जगत्। शरावती नदी की सीमा से (समुद्र तक) यह लोक 'भारतवर्ष' कहलाता है।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.११ — भूमिवर्गः
शाद्वलः शादहरिते सजम्बाले तु पङ्किलः ।जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः ॥
हरी घास से भरा प्रदेश — शाद्वल; कीचड़ वाला — पंकिल; जल-बहुल प्रदेश — अनूप; वैसा ही (जलप्राय तटीय प्रदेश) — कच्छ (पुं॰)।
अमरकोश २.१.१२ — भूमिवर्गः
स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति ।देश एवादिमावेववमुन्नेयाः सिकतावति ॥
कंकड़ (शर्करा, स्त्री॰) वाला प्रदेश — शर्करिल, शार्कर, शर्करावान्; इनमें पहले दो केवल प्रदेश के लिये हैं। इसी प्रकार बालू वाले प्रदेश के नाम (सिकतिल, सैकत, सिकतावान्) समझने चाहिये।
अमरकोश २.१.१३ — भूमिवर्गः
देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसंपन्नव्रीहिपालितः ।स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥
जिस देश में नदी के जल से फ़सल होती है, वह 'नदीमातृक', और जहाँ वर्षा के जल से फ़सल होती है, वह 'देवमातृक' कहलाता है।
अमरकोश २.१.१४ — भूमिवर्गः
सुराज्ञि देशे राजन्वान्स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान् ।गोष्ठं गोस्थानकं तत्तु गौष्ठीनं भूतपूर्वकम् ॥
अच्छे राजा वाला देश 'राजन्वान्', अन्यथा (सामान्य राजा वाला) 'राजवान्' कहलाता है। गायों का स्थान — गोष्ठ, गोस्थानक; जो पहले गोशाला रहा हो — गौष्ठीन।
अमरकोश २.३.७ — शैलवर्गः
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥
पर्वत से तिरछे बाहर निकली चट्टानें — दन्तक; खान — खनि (स्त्री॰), आकर; मुख्य पर्वत के पास के छोटे पर्वत — पाद, प्रत्यन्तपर्वत।
अमरकोश २.४.१४३ — वनौषधिवर्गः
किराततिक्तो भूनिम्बोऽनार्यतिक्तोऽथ सप्तला ।विमला सातला भूरिफेना चर्मकषेत्यपि ॥
चिरायता के नाम — किराततिक्त, भूनिम्ब, अनार्यतिक्त। सातला (थूहर-भेद) के नाम — सप्तला, विमला, सातला, भूरिफेना, चर्मकषा।
अमरकोश २.४.१६३ — वनौषधिवर्गः
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ।रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥
काँस के और नाम — इक्षुगन्धा, पोटगल (पुं॰)। बबई घास — बल्वज (बहुवचन)। गन्ने के नाम — रसाल, इक्षु; उसके भेद — पुण्ड्र, कान्तारक आदि।
अमरकोश २.६.१७ — मनुष्यवर्गः
स्त्री नग्निका कोटवी स्याद्दूतीसंचारिके समे ।कात्यायन्यर्धवृद्धा या काषायवसनाधवा ॥
नग्न स्त्री — नग्निका, कोटवी; दूती — दूती, संचारिका। अधेड़, गेरुआ वस्त्र पहनने वाली विधवा — कात्यायनी।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.६५ — मनुष्यवर्गः
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ।पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥
हृदय के भीतर का मांस — बुक्का, अग्रमांस। हृदय — हृदय, हृद्। चर्बी — मेदस्, वपा, वसा। गर्दन के पीछे की नस — मन्या। नाड़ी — नाडी, धमनी, शिरा।
अमरकोश २.६.८२ — मनुष्यवर्गः
मणीबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ।पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥
कलाई से छोटी उँगली तक हाथ का बाहरी भाग — करभ। हाथ — पंचशाख, शय, पाणि। तर्जनी उँगली — तर्जनी, प्रदेशिनी।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.६.८४ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते ॥
नाख़ून — पुनर्भव, कररुह, नख, नखर (पुं॰/नपुं॰)। अँगूठे को तर्जनी तक फैलाने की दूरी — प्रादेश; मध्यमा तक — ताल; अनामिका तक — गोकर्ण।
अमरकोश २.६.१२९ — मनुष्यवर्गः
बहुरूपोऽप्यथ वृकधूपकृत्रिमधूपकौ ।तुरुष्कः पिण्डकः सिह्लो यावनोऽप्यथ पायसः ॥
राल का और नाम — बहुरूप। (अनेक द्रव्यों से बनी) कृत्रिम धूप — वृकधूप, कृत्रिमधूपक। लोबान (शिलारस) — तुरुष्क, पिण्डक, सिह्ल, यावन। चीड़ का गोंद — पायस —
अमरकोश २.७.९ — ब्रह्मवर्गः
उपाध्यायोऽध्यापकोऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ।मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥
पढ़ाने वाला — उपाध्याय, अध्यापक। गर्भाधान आदि संस्कार कराने वाला — गुरु। वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला — आचार्य। यज्ञ में (कर्म का) आदेश देने वाला — व्रती (यजमान)।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.१४ — ब्रह्मवर्गः
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ।पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥
एक ही गुरु के शिष्य — सतीर्थ्य, एकगुरु। अग्नि-चयन (वेदी-निर्माण) कर चुका — अग्निचित्। परम्परा से चला आया उपदेश — ऐतिह्य; 'इतिह' अव्यय भी।
अमरकोश २.७.३२ — ब्रह्मवर्गः
प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥
दान के और नाम — प्रादेशन, निर्वपण, अपवर्जन, अंहति। मृत व्यक्ति के लिये उसी (मृत्यु के) दिन दिया दान — और्ध्वदेहिक (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.२ — क्षत्रियवर्गः
राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः ।चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः ॥
जिसके सामने सभी सामन्त झुकें, वह राजा — अधीश्वर। समस्त भूमि का सम्राट् — चक्रवर्ती, सार्वभौम। (एक प्रदेश का) अन्य राजा — मण्डलेश्वर।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश २.८.२४ — क्षत्रियवर्गः
अभ्रेषन्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् ।युक्तमौपयिकं लभ्यं भजमानाभिनीतवत् ॥
न्याय/उचित व्यवस्था — अभ्रेष, न्याय, कल्प, देशरूप, समंजस। न्यायोचित — युक्त, औपयिक, लभ्य, भजमान, अभिनीत —
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश २.८.२७ — क्षत्रियवर्गः
द्विपाद्यो द्विगुणो दण्डो भागधेयः करो बलिः ।घट्टादिदेयं शुल्कोऽस्त्री प्राभृतं तु प्रदेशनम् ॥
दुगुना दण्ड (जुर्माना) — द्विपाद्य। कर — भागधेय, कर, बलि। घाट आदि पर दिया जाने वाला कर (चुंगी) — शुल्क (पुं॰/नपुं॰)। भेंट — प्राभृत, प्रदेशन।
अमरकोश २.८.३८ — क्षत्रियवर्गः
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥
हाथी का माथा — अवग्रह। आँख का गोलक — ईषिका। आँख के कोने का भाग — निर्याण। कान की जड़ — चूलिका।
अमरकोश २.८.३९ — क्षत्रियवर्गः
अधः कुम्भस्य वाहित्थं प्रतिमानमधोऽस्य यत् ।आसनं स्कन्धदेशः स्यात्पद्मकं बिन्दुजालकम् ॥
कुम्भ के नीचे का भाग — वाहित्थ; उसके नीचे (दाँतों के बीच) — प्रतिमान। कन्धे का भाग (जहाँ महावत बैठता है) — आसन। (मुख पर) बिन्दुओं का समूह — पद्मक।
अमरकोश २.८.४० — क्षत्रियवर्गः
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ।द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् ॥
बगल का भाग — पक्षभाग। आगे का भाग — दन्तभाग। जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग — क्रमशः गात्र और अवर।
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.४८ — क्षत्रियवर्गः
निगालस्तु गलोद्देशो वृन्दे त्वश्वीयमश्ववत् ।आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् ॥
घोड़े के गले का भाग — निगाल। घोड़ों का झुण्ड — अश्वीय, आश्व। आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित, प्लुत —
अमरकोश २.८.५१ — क्षत्रियवर्गः
याने चक्रिणि युद्धार्थे शताङ्गः स्यन्दनो रथः ।असौ पुष्परथश्चक्रयानं न समराय यत् ॥
पहियों वाला युद्ध-वाहन — शतांग, स्यन्दन, रथ। जो पहियों वाला वाहन युद्ध के लिये न हो (उत्सव/क्रीड़ा का) — पुष्परथ।
अमरकोश २.८.७३ — क्षत्रियवर्गः
जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ।तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः ॥
बहुत तेज़ दौड़ने वाला — जंघाल, अतिजव। पैरों से (हरकारे का) काम करने वाला — जंघाकरिक, जांघिक। फुर्तीला — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन, जव।
अमरकोश २.८.११३ — क्षत्रियवर्गः
प्रवासनं परासनं निषूदनं निहिंसनम् ।निर्वासनं संज्ञपनं निर्ग्रन्थनमपासनम् ॥
वध के और नाम — प्रवासन, परासन, निषूदन, निहिंसन, निर्वासन, संज्ञपन, निर्ग्रन्थन, अपासन —
अमरकोश २.९.६२ — वैश्यवर्गः
वृषो महान्महोक्षः स्याद्वृद्धोक्षस्तु जरद्गवः ।उत्पन्न उक्षा जातोक्षः सद्यो जातस्तु तर्णकः ॥
बड़ा साँड़ — महोक्ष। बूढ़ा बैल — वृद्धोक्ष, जरद्गव। जवान हुआ बैल — जातोक्ष। तुरन्त जन्मा बछड़ा — तर्णक।
अमरकोश २.९.६४ — वैश्यवर्गः
स्कन्धदेशे त्वस्य वहः सास्ना तु गलकम्बलः ।स्यान्नस्तितस्तु नस्योतः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥
बैल का कन्धा (जहाँ जुआ रखते हैं) — वह। गले की लटकती खाल — सास्ना, गलकम्बल। नाथा हुआ बैल — नस्तित, नस्योत। (सधाने के लिये) जुए के बगल में जोता बैल — प्रष्ठवाह्, युगपार्श्वग।
अमरकोश २.९.७९ — वैश्यवर्गः
वैदेहकः सार्थवाहो नैगमो वाणिजो वणिक् ।पण्याजीवो ह्यापणिकः क्रयविक्रयिकश्च सः ॥
व्यापारी — वैदेहक, सार्थवाह, नैगम, वाणिज, वणिक्, पण्याजीव, आपणिक, क्रयविक्रयिक।
अमरकोश २.९.१०० — वैश्यवर्गः
गवलं माहिषं शृङ्गमभ्रकं गिरिजामले ।स्रोतोञ्जनं तु सौवीरं कापोताञ्जनयामुने ॥
भैंसे का सींग — गवल। अभ्रक — अभ्रक, गिरिज, अमल। सुरमा — स्रोतोंजन, सौवीर, कापोतांजन, यामुन।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश २.१०.१५ — शूद्रवर्गः
भृतको भृतिभुक्कर्मकरो वैतनिकोऽपि सः ।वार्तावहो वैवधिको भारवाहस्तु भारिकः ॥
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर — भृतक, भृतिभुज्, कर्मकर, वैतनिक। सन्देशवाहक/बहँगी ढोने वाला — वार्तावह, वैवधिक। बोझ ढोने वाला (कुली) — भारवाह, भारिक।
अमरकोश ३.१.२० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुभुक्षितः स्यात्क्षुधितो जिघत्सुरशनायितः ।परान्नः परपिण्डादो भक्षको घस्मरोऽद्भरः ॥
भूखा — बुभुक्षित, क्षुधित, जिघत्सु, अशनायित। दूसरे के अन्न पर जीने वाला — परान्न, परपिण्डाद। बहुत खाने वाला — भक्षक, घस्मर, अद्मर।
अमरकोश ३.१.६६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सदेशाभ्याशसविधसमर्यादसवेशवत् ।उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यग्रा अप्यभितोऽव्ययम् ॥
समीप के और नाम — सदेश, अभ्याश, सविध, समर्याद, सवेश, उपकण्ठ, अन्तिक, अभ्यर्ण, अभ्यग्र; 'अभितः' (अव्यय) भी।
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.२.७ — सङ्कीर्णवर्गः
वर्धनं छेदनेऽथ द्वे आनन्दनसभाजने ।आप्रच्छन्नमथाम्नायः सम्प्रदायः क्षये क्षिया ॥
काटना — वर्धन, छेदन। (मिलने पर) कुशल-प्रश्न आदि से प्रसन्न करना — आनन्दन, सभाजन, आप्रच्छन्न। गुरु-परम्परा से प्राप्त उपदेश — आम्नाय, सम्प्रदाय। क्षय — क्षय, क्षिया।
अमरकोश ३.२.३१ — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् ।प्रत्याख्यानं निरसनं प्रत्यादेशो निराकृतिः ॥
ध्यान से देखना — निर्वर्णन, निध्यान, दर्शन, आलोकन, ईक्षण। ठुकराना — प्रत्याख्यान, निरसन, प्रत्यादेश, निराकृति।
अमरकोश ३.३.७ — नानार्थवर्गः
किष्कुर्हस्ते वितस्तौ च शूककीटे च वृश्चिकः ।प्रतिकूले प्रतीकस्त्रिष्वेकदेशे तु पुंस्ययम् ॥
किष्कु — हाथ (माप), बित्ता। वृश्चिक — बिच्छू, रोयेंदार कीड़ा (और वृश्चिक राशि)। प्रतीक — विपरीत (तीनों लिङ्ग); अंग/भाग (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.९ — नानार्थवर्गः
सिते च खदिरे सोमवल्कः स्यादथ सिह्लके ।तिलकल्के च पिण्याको बाह्लीकं रामठेऽपि च ॥
सोमवल्क — कायफल, सफ़ेद खैर। पिण्याक — लोबान (सिह्लक), तिल की खली। बाह्लीक — हींग (और केसर)।
अमरकोश ३.३.२० — नानार्थवर्गः
पेटकस्त्रिषु वृन्देऽपि गुरौ देश्ये च देशिकः ।खेटकौ ग्रामफलकौ धीवरेऽपिच जालिकः ॥
पेटक — समूह भी (पिटारा भी)। देशिक — गुरु, देश का निवासी (या मार्गदर्शक)। खेटक — गाँव (खेड़ा), ढाल। जालिक — मछुआ भी (जाल डालने वाला/मकड़ी भी)।
अमरकोश ३.३.३६ — नानार्थवर्गः
परिधानाञ्चले कच्छो जलप्रान्ते त्रिलिङ्गकः ।केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः ॥
कच्छ — धोती का पिछला छोर (काछ); जल के किनारे की भूमि (तीनों लिङ्ग)। अहिभुज (साँप खाने वाला) — मोर, गरुड़। द्विज — दाँत, ब्राह्मण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.७१ — नानार्थवर्गः
आनर्तः समरे नृत्यस्थाननीवृद्विशेषयोः ।कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु ॥
आनर्त — युद्ध, नृत्यशाला, एक देश (गुजरात का प्राचीन नाम)। कृतान्त — यमराज, सिद्धान्त, भाग्य, बुरा कर्म।
अमरकोश ३.३.७५ — नानार्थवर्गः
आर्तिः पीडा धनुष्कोट्योर्जातिः सामान्यजन्मनोः ।प्रचारस्यन्दयो रीतिरीतिर्डिम्बप्रवासयोः ॥
आर्ति/अर्ति — पीड़ा, धनुष का सिरा। जाति — सामान्य (वर्ग), जन्म। रीति — प्रचलन (ढंग), बहाव (और पीतल)। ईति — उपद्रव, परदेश-वास (और खेती की छह आपदाएँ)।
अमरकोश ३.३.८० — नानार्थवर्गः
प्रकृतिर्योनिलिङ्गे च कैशिक्याद्याश्च वृत्तयः ।सिकताः स्युर्वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः ॥
प्रकृति — योनि, लिंग (और स्वभाव, मूल प्रकृति)। वृत्ति — कैशिकी आदि (नाट्य-शैलियाँ; और जीविका)। सिकता — बालू (बहुवचन)। श्रुति — वेद, कान।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.३.१०८ — नानार्थवर्गः
बुधवृद्धौ पण्डितेऽपि स्कन्धः समुदयेऽपि च ।देशे नदविशेषेऽब्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् ॥
बुध, वृद्ध — विद्वान् भी। स्कन्ध — समूह भी (कन्धा भी)। सिन्धु — (पुं॰) सिन्ध देश, सिन्धु नद, समुद्र; (स्त्री॰) नदी।
अमरकोश ३.३.१११ — नानार्थवर्गः
अतस्त्रिषु समुन्नद्धौ पण्डितम्मन्यगर्वितौ ।ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशेऽथावलम्बितः ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) समुन्नद्ध — अपने को पण्डित मानने वाला, घमण्डी। ब्रह्मबन्धु — (नीच) ब्राह्मण के लिये निन्दा-सूचक, ब्राह्मण का नाम-निर्देश। अवलम्बित —
अमरकोश ३.३.१६१ — नानार्थवर्गः
विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दादिकेष्वपि ।निर्यासेऽपि कषायोऽस्त्री सभायां च प्रतिश्रयः ॥
विषय — जिसका जो ज्ञात हो (ज्ञान का क्षेत्र), इन्द्रियों के शब्द आदि विषय भी (और देश)। कषाय (पुं॰/नपुं॰) — गोंद/काढ़ा भी (कसैला रस, गेरुआ भी)। प्रतिश्रय — सभा भी (आश्रय भी)।
अमरकोश ३.३.१८७ — नानार्थवर्गः
आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रं कलत्रं श्रोणिभार्ययोः ।योग्यभाजनयोः पात्रं पत्रं वाहनपक्षयोः ॥
चित्र — चित्रकारी, आश्चर्य (और रंग-बिरंगा)। कलत्र — कमर (नितम्ब), पत्नी। पात्र — योग्य व्यक्ति, बर्तन। पत्र — वाहन, पंख (और पत्ता, पत्र)।
अमरकोश ३.३.१८८ — नानार्थवर्गः
निदेशग्रन्थयोः शास्त्रं शस्त्रमायुधलोहयोः ।स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रं क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः ॥
शास्त्र — आज्ञा (शासन), ग्रन्थ। शस्त्र — हथियार, लोहा। नेत्र — (पेड़ की) जड़, (बारीक) वस्त्र (और आँख, मथानी की रस्सी)। क्षेत्र — पत्नी, शरीर (और खेत)।
अमरकोश ३.३.१९२ — नानार्थवर्गः
पुरोऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम् ।मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥
अग्र — आगे, अधिक, ऊपर (और सिरा)। पुर, मन्दिर — घर, नगर। राष्ट्र (पुं॰/नपुं॰) — देश, उपद्रव।
अमरकोश ३.३.२१६ — नानार्थवर्गः
तूलिश्चित्रोपकरणशलाकातूलशय्ययोः ।तुमुलं व्याकुले शब्दे शष्कुली कर्णपाल्यपि ॥
तूलि — चित्रकार की कूँची, रुई, गद्दा। तुमुल — घबराहट भरा शोर। शष्कुली — कान का बाहरी भाग भी (पूड़ी भी)।
अमरकोश ३.३.२२७ — नानार्थवर्गः
पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च ।दशावस्थानेकविधाप्याशा तृष्णापि चायता ॥
अपदेश — बहाना (व्याज), लक्ष्य, कारण। कुश — जल भी (कुश घास भी)। दशा — अनेक प्रकार की अवस्था (और बत्ती)। आशा — लम्बी इच्छा (आस) भी (दिशा भी)।
अमरकोश ३.४.२३ — अव्ययवर्गः
एतर्हि संप्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा ।दिग्देशकाले पूर्वादौ प्रागुदक्प्रत्यगादयः ॥
अब — एतर्हि, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना, साम्प्रतम्। पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये — प्राक् (पूर्व), उदक् (उत्तर), प्रत्यक् (पश्चिम), अवाक् (दक्षिण) आदि।
अमरकोश ३.५.५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उणादिषु निरूरीश्च ङ्याषूडन्तं चलं स्थिरम् ।तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥
उणादि प्रत्ययों में नि, ऊ, ई वाले शब्द; और ङीप्/आप्/ऊङ् (ई, आ, ऊ) से अन्त होने वाले शब्द — चाहे चल हों या स्थिर — स्त्रीलिङ्ग। यदि खेल में शस्त्र (साधन) हो तो — 'मौष्टा' (मुक्केबाज़ी), 'पाल्लवा' (पत्तों का खेल) — यह दिश…
अमरकोश ३.५.२८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उपज्ञोपक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने ।कोपज्ञकोपक्रमादि कन्थोशीनरनामसु ॥
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उपक्रम' अन्त वाले शब्द नपुंसक (पाणिन्युपज्ञम् = पाणिनि द्वारा प्रथम रचा व्याकरण); उशीनर देश के नामों में 'कन्था' (सौशमिकन्थम्) नपुंसक।