📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "दैवी" के ६ परिणाम
अमरकोश १.७.२५ — नाट्यवर्गः
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः ।क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥
लज्जा के नाम — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, व्रीडा, लज्जा; दूसरों (बड़ों) के कारण आई लज्जा 'अपत्रपा'। क्षमा — क्षान्ति, तितिक्षा। दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है।
अमरकोश २.७.४६ — ब्रह्मवर्गः
तपस्वी तापसः पारिकाङ्क्षी वाचंयमो मुनिः ।तपःक्लेशसहो दान्तो वर्णिनो ब्रह्मचारिणः ॥
तपस्वी — तपस्वी, तापस, पारिकांक्षी। मौनव्रती — वाचंयम, मुनि। तप के कष्ट सहने वाला — दान्त। ब्रह्मचारी — वर्णी, ब्रह्मचारी।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश ३.१.३१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विसृत्वरो विसृमरः प्रसारी च विसारिणि ।सहिष्णुः सहनः क्षन्ता तितिक्षुः क्षमिता क्षमी ॥
फैलने वाला — विसृत्वर, विसृमर, प्रसारी, विसारी। सहनशील — सहिष्णु, सहन, क्षन्ता, तितिक्षु, क्षमिता, क्षमी।
अमरकोश ३.१.४७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्णेजपः सूचकः स्यात्पिशुनो दुर्जनः खलः ।नृशंसो घातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः ॥
कान भरने वाला (चुगलख़ोर) — कर्णेजप, सूचक। दुष्ट — पिशुन, दुर्जन, खल। क्रूर — नृशंस, घातुक, क्रूर, पाप। धूर्त — धूर्त, वंचक।
अमरकोश ३.१.९० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रुग्णं भुग्नेऽथ निशितक्ष्णुतशातानि तेजिते ।स्याद्विनाशोन्मुखं पक्वं ह्रीणह्रीतौ तु लज्जिते ॥
टूटा/टेढ़ा — रुग्ण, भुग्न। धार लगाया हुआ — निशित, क्ष्णुत, शात, तेजित। नाश के निकट (पका) — पक्व, विनाशोन्मुख। लजाया हुआ — ह्रीण, ह्रीत, लज्जित।