🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:30 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दो" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.१ — स्वर्गवर्गः
यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ।सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥
हे धीर पुरुषो! जो ज्ञान और दया के अथाह सागर हैं, जिनके गुण निर्दोष हैं, उन अविनाशी (परमात्मा) की सेवा लक्ष्मी (समृद्धि) और अमृत (मोक्ष) के लिये करो।
अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.८ — स्वर्गवर्गः
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ।आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥
देवताओं के और नाम — आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, आदित्य, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१८ — स्वर्गवर्गः
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥
ब्रह्मा के और नाम — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन।
अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.३७ — स्वर्गवर्गः
ईश्वरः शर्व ईशानः शङ्करश्चन्द्रशेखरः ।भूतेशः खण्डपरशुर्गिरीशो गिरिशो मृडः ॥
शिव के और नाम — ईश्वर, शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.४७ — स्वर्गवर्गः
आर्या दाक्षायणी चैव गिरिजा मेनकात्मजा ।विनायको विघ्नराजद्वैमातुरगणाधिपाः ॥
पार्वती के और नाम — आर्या, दाक्षायणी, गिरिजा, मेनकात्मजा। गणेश के नाम — विनायक, विघ्नराज, द्वैमातुर, गणाधिप।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.१.७१ — स्वर्गवर्गः
कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः ।कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः ॥
यम के और नाम — कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक।
अमरकोश १.१.७२ — स्वर्गवर्गः
राक्षसः कौणपः क्रव्यात्क्रव्यादोऽस्रप आशरः ।रात्रिञ्चरो रात्रिचरः कर्बुरो निकषात्मजः ॥
राक्षस के नाम — राक्षस, कौणप, क्रव्याद्, क्रव्याद, अस्रप, आशर, रात्रिंचर, रात्रिचर, कर्बुर, निकषात्मज।
अमरकोश १.१.७७ — स्वर्गवर्गः
हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि-मण्डल में समान, कण्ठ में उदान और सम्पूर्ण शरीर में व्यान रहता है।
अमरकोश १.१.८३ — स्वर्गवर्गः
कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड्गुह्यकेश्वरः ।मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः ॥
कुबेर के नाम — कुबेर, त्र्यम्बकसख, यक्षराज, गुह्यकेश्वर, मनुष्यधर्मा, धनद, राजराज, धनाधिप।
अमरकोश १.२.१ — व्योमवर्गः
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् ।नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥
आकाश के नाम — द्यौ, दिव् (ये दो स्त्रीलिङ्ग); अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, नभस्, अन्तरिक्ष, गगन, अनन्त, सुरवर्त्म, ख (नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.२.३ — व्योमवर्गः
तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ।विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम् ॥
आकाश के और नाम — तारापथ, अन्तरिक्ष, मेघाध्वा, महाबिल। 'विहायस्' शब्द पक्षी के अर्थ में पुंलिङ्ग, और आकाश के अर्थ में पुंलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग दोनों में है।
अमरकोश १.३.१ — दिग्वर्गः
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः ।प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥
दिशा के नाम — दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, हरित् (स्त्रीलिङ्ग)। प्राची, अवाची, प्रतीची — ये क्रमशः पूर्व, दक्षिण और पश्चिम दिशाएँ हैं।
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.७ — दिग्वर्गः
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ।क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियाम् ॥
(हथिनियाँ) ताम्रकर्णी, शुभ्रदन्ती, अंगना और अंजनावती। दो दिशाओं के बीच का कोना 'अपदिशम्' (नपुं॰/अव्यय) और 'विदिश्' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश १.३.३८ — दिग्वर्गः
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥
प्रभा (चमक) के नाम — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति (स्त्री॰); रोचिस्, शोचिस् (दोनों नपुं॰)। धूप/प्रकाश के नाम — प्रकाश, द्योत, आतप।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.१ — कालवर्गः
कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽप्यथ पक्षतिः ।प्रतिपद्द्वे इमे स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ॥
समय के नाम — काल, दिष्ट, अनेहा, समय। पक्ष की पहली तिथि — पक्षति, प्रतिपद् (दोनों स्त्रीलिङ्ग)। उससे आरम्भ होने वाली 'तिथियाँ' पुं॰ और स्त्री॰ दोनों में हैं।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश १.४.८ — कालवर्गः
पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा ।कलाहीने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ॥
पक्ष के अन्त की दो तिथियाँ (पूर्णिमा और अमावस्या) 'पञ्चदशी' कहलाती हैं। पूर्णिमा — पौर्णमासी, पूर्णिमा। एक कला कम चन्द्रमा वाली पूर्णिमा 'अनुमति' और पूर्ण चन्द्रमा वाली 'राका' कहलाती है।
अमरकोश १.४.१३ — कालवर्गः
पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ ।द्वौ द्वौ मार्गादिमासौ स्यादृतुस्तैरयनं त्रिभिः ॥
पहला पक्ष 'शुक्ल' और दूसरा 'कृष्ण' है; दोनों मिलकर एक 'मास'। मार्गशीर्ष से आरम्भ करके दो-दो मासों की एक 'ऋतु', और तीन ऋतुओं का एक 'अयन' होता है।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.४.२२ — कालवर्गः
संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः ।मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः ॥
वर्ष के नाम — संवत्सर, वत्सर, अब्द, हायन (पुं॰/नपुं॰), शरद्, समा। (मनुष्य के) एक मास का पितरों का एक दिन-रात, और एक वर्ष का देवताओं का एक दिन-रात होता है।
अमरकोश १.४.२३ — कालवर्गः
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् ।मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥
देवताओं के दो हज़ार युग ब्रह्मा का एक दिन-रात है; और वे (दिन तथा रात) मनुष्यों के लिये (एक-एक) कल्प हैं। इकहत्तर दिव्य युगों का एक 'मन्वन्तर' होता है।
अमरकोश १.४.२४ — कालवर्गः
संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि ।अस्त्री पङ्कः पुमान्पाप्मा पापं किल्बिषकल्मषम् ॥
प्रलय के नाम — संवर्त, प्रलय, कल्प, क्षय, कल्पान्त। पाप के नाम — पंक (पुं॰/नपुं॰), पाप्मा (पुं॰), पाप, किल्बिष, कल्मष —
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.५.४ — धीवर्गः
अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः ।सन्देहद्वापरौ चाथ समौ निर्णयनिश्चयौ ॥
तर्क के नाम — अध्याहार, तर्क, ऊह। संशय के नाम — विचिकित्सा, संशय, सन्देह, द्वापर। निश्चय के — निर्णय, निश्चय (समानार्थक)।
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.५.८ — धीवर्गः
मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम् ।रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥
मोक्ष के और नाम — मोक्ष, अपवर्ग। अज्ञान के नाम — अज्ञान, अविद्या, अहंमति (स्त्री॰)। रूप, शब्द, गन्ध, रस और स्पर्श — ये (इन्द्रियों के) विषय हैं।
अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.५.१५ — धीवर्गः
कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकः ।पीतो गौरो हरिद्राभः पलाशो हरितो हरित् ॥
काले रंग के नाम — कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, श्यामल, मेचक। पीले के — पीत, गौर, हरिद्राभ। हरे के — पालाश, हरित, हरित्।
अमरकोश १.६.९ — शब्दादिवर्गः
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ।उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान् ॥
मुकदमा/विवाद — विवाद, व्यवहार; बात का आरम्भ — उपन्यास, वाङ्मुख; भूमिका — उपोद्घात, उदाहार; सौगन्ध — शपन, शपथ (पुं॰)।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.६.१७ — शब्दादिवर्गः
सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।चोद्यमाक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा ॥
सुन्दर वचन — सुप्रलाप, सुवचन; सत्य को छिपाना — अपलाप, निह्नव; आपत्ति/प्रश्न — चोद्य, आक्षेप, अभियोग; शाप — शाप, आक्रोश, दुरेषणा।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२८ — शब्दादिवर्गः
स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने गीतं गानमिमे समे ॥
प्रतिध्वनि — प्रतिश्रुत् (स्त्री॰), प्रतिध्वान। गीत और गान — ये दोनों समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.७.२८ — नाट्यवर्गः
शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः ।प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेमस्नेहोऽथ दोहदम् ॥
पवित्र आचरण 'शील' कहलाता है; पागलपन — उन्माद, चित्तविभ्रम; प्रेम के नाम — प्रेमा (पुं॰), प्रियता, हार्द, प्रेम (नपुं॰), स्नेह। इच्छा — दोहद —
अमरकोश १.७.३२ — नाट्यवर्गः
कुसृतिर्निकृतिः शाठ्यं प्रमादोऽनवधानता ।कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम् ॥
छल के और नाम — कुसृति, निकृति, शाठ्य। लापरवाही — प्रमाद, अनवधानता। जिज्ञासा/उत्सुकता — कौतूहल, कौतुक, कुतुक, कुतूहल।
अमरकोश १.७.३७ — नाट्यवर्गः
क्रन्दितं रुदितं क्रुष्टं जृम्भस्तु त्रिषु जृम्भणम् ।विप्रलम्भो विसंवादो रिङ्खणं स्खलनं समे ॥
रोना — क्रन्दित, रुदित, क्रुष्ट; जम्भाई — जृम्भ (तीनों लिङ्गों में), जृम्भण; वादा करके न निभाना — विप्रलम्भ, विसंवाद; फिसलना/चूकना — रिंखण, स्खलन (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.९ — पातालभोगिवर्गः
लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा ।कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा ॥
साँप के और नाम — लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, हरि, भोगधर।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.१०.१ — वारिवर्गः
समुद्रोऽब्धिरकूपारः पारावारः सरित्पतिः ।उदन्वानुदधिः सिन्धुः सरस्वान्सागरोऽर्णवः ॥
समुद्र के नाम — समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु, सरस्वान्, सागर, अर्णव।
अमरकोश १.१०.२ — वारिवर्गः
रत्नाकरो जलनिधिर्यादःपतिरपाम्पतिः ।तस्य प्रभेदाः क्षीरोदो लवणोदस्तथापरे ॥
समुद्र के और नाम — रत्नाकर, जलनिधि, यादःपति, अपांपति। उसके भेद — क्षीरोद (दूध का सागर), लवणोद (खारा सागर) तथा अन्य।
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश १.१०.३६ — वारिवर्गः
द्वयोः प्रणाली पयसः पदव्यां त्रिषु तूत्तरौ ।देविकायां सरय्वां च भवे दाविकसारवौ ॥
जल बहने की नाली — प्रणाली (पुं॰/स्त्री॰)। देविका नदी में उत्पन्न 'दाविक' और सरयू नदी में उत्पन्न 'सारव' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.१०.३९ — वारिवर्गः
जलनीली तु शेवालं शैवलोऽथ कुमुद्वती ।कुमुदिन्यां नलिन्यां तु बिसिनीपद्मिनीमुखाः ॥
सेवार (काई) — जलनीली, शैवाल, शैवल; कुमुदों वाला स्थान — कुमुद्वती, कुमुदिनी; कमलों का समूह/लता — नलिनी, बिसिनी, पद्मिनी आदि।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.१२ — भूमिवर्गः
स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति ।देश एवादिमावेववमुन्नेयाः सिकतावति ॥
कंकड़ (शर्करा, स्त्री॰) वाला प्रदेश — शर्करिल, शार्कर, शर्करावान्; इनमें पहले दो केवल प्रदेश के लिये हैं। इसी प्रकार बालू वाले प्रदेश के नाम (सिकतिल, सैकत, सिकतावान्) समझने चाहिये।
अमरकोश २.१.१६ — भूमिवर्गः
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः ।सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥
मार्ग के नाम — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति, पद्या, वर्तनी, एकपदी।
अमरकोश २.१.१९ — भूमिवर्गः
गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगं नल्वः किष्कुचतुःशतम् ।घण्टापथः संसरणं तत्पुरस्योपनिष्करम् ॥
दो कोस की दूरी — गव्यूति (स्त्री॰); चार सौ हाथ की दूरी — नल्व; राजमार्ग — घण्टापथ, संसरण; नगर का मुख्य मार्ग — उपनिष्कर।
अमरकोश २.२.१० — पुरवर्गः
हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजाम् ।सौधोऽस्त्री राजसदनमुपकार्योपकारिका ॥
धनिकों का निवास — हर्म्य आदि; देवताओं और राजाओं का भवन — प्रासाद; राजमहल — सौध (पुं॰/नपुं॰), राजसदन; राजा का (अस्थायी) भवन — उपकार्या, उपकारिका।
अमरकोश २.२.१३ — पुरवर्गः
प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके ।गृहावग्रहणी देहल्यङ्गणं चत्वराजिरे ॥
बाहरी द्वार के पास का बरामदा — प्रघाण, प्रघण, अलिन्द; चौखट/देहरी — गृहावग्रहणी, देहली; आँगन — अंगण, चत्वर, अजिर।
अमरकोश २.२.२० — पुरवर्गः
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।ग्रामान्तमुपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥
गाँव — संवसथ, ग्राम (समानार्थक); घर बनाने की भूमि — वेश्मभू, वास्तु (पुं॰/नपुं॰); गाँव की सीमा के पास का भाग — ग्रामान्त, उपशल्य; सीमा — सीमा, सीमन् (दोनों स्त्री॰)।
अमरकोश २.३.६ — शैलवर्गः
दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा ।गह्वरं गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः ॥
पर्वत की खोह — दरी, कन्दर (पुं॰/स्त्री॰); प्राकृतिक गुफ़ा — देवखात, बिल, गुहा, गह्वर; पर्वत से गिरी बड़ी चट्टानें — गण्डशैल।
अमरकोश २.४.१५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षादीनां फलं सस्यं वृन्तं प्रसवबन्धनम् ।आमे फले शलाटुः स्याच्छुष्के वानमुभे त्रिषु ॥
वृक्ष का फल — फल, सस्य; फूल/फल का डण्ठल — वृन्त, प्रसवबन्धन; कच्चा फल — शलाटु; सूखा फल — वान (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.१८ — वनौषधिवर्गः
द्विहीनं प्रसवे सर्वं हरीतक्यादयः स्त्रियाम् ।आश्वत्थवैणवप्लाक्षनैयग्रोधैङ्गुदम्फले ॥
फल-फूल के अर्थ में शब्द (प्रायः) नपुंसकलिङ्ग होते हैं; पर हरीतकी आदि स्त्रीलिङ्ग में ही रहते हैं। पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल — आश्वत्थ, वैणव, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद —
अमरकोश २.४.२२ — वनौषधिवर्गः
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥
गूलर के नाम — उदुम्बर, जन्तुफल, यज्ञांग, हेमदुग्धक। कचनार के नाम — कोविदार, चमरिक, कुद्दाल, युगपत्रक।
अमरकोश २.४.२३ — वनौषधिवर्गः
सप्तपर्णो विशालत्वक्शारदो विषमच्छदः ।आरग्वधे राजवृक्षशम्पाकचतुरङ्गुलाः ॥
छतिवन के नाम — सप्तपर्ण, विशालत्वक्, शारद, विषमच्छद। अमलतास के नाम — आरग्वध, राजवृक्ष, शम्पाक, चतुरंगुल —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें