🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:23:07 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दोष" के २५ परिणाम

अमरकोश १.१.१ — स्वर्गवर्गः
यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ।सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥
हे धीर पुरुषो! जो ज्ञान और दया के अथाह सागर हैं, जिनके गुण निर्दोष हैं, उन अविनाशी (परमात्मा) की सेवा लक्ष्मी (समृद्धि) और अमृत (मोक्ष) के लिये करो।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश १.६.१७ — शब्दादिवर्गः
सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।चोद्यमाक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा ॥
सुन्दर वचन — सुप्रलाप, सुवचन; सत्य को छिपाना — अपलाप, निह्नव; आपत्ति/प्रश्न — चोद्य, आक्षेप, अभियोग; शाप — शाप, आक्रोश, दुरेषणा।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.६० — मनुष्यवर्गः
वातकी वातरोगी स्यात्सातिसारोऽतिसारकी ।स्युः क्लिन्नाक्षे चुल्लचिल्लपिल्लाः क्लिन्नेऽक्ष्णि चाप्यमी ॥
वात रोगी — वातकी, वातरोगी। दस्त का रोगी — सातिसार, अतिसारकी। कीचड़ भरी (चिपचिपी) आँखों वाला — चुल्ल, चिल्ल, पिल्ल; ये शब्द ऐसी आँख के लिये भी प्रयुक्त होते हैं।
अमरकोश २.६.६१ — मनुष्यवर्गः
उन्मत्त उन्मादवति श्लेष्मलः श्लेष्मणः कफी ।न्युब्जो भुग्ने रुजा वृद्धनाभौ तुन्दिलतुन्दिभौ ॥
उन्माद (पागलपन) वाला — उन्मत्त, उन्मादवान्। कफ प्रकृति वाला — श्लेष्मल, श्लेष्मण, कफी। रोग से झुका (कुबड़ा) — न्युब्ज। बढ़ी नाभि (तोंद) वाला — वृद्धनाभि, तुन्दिल, तुन्दिभ।
अमरकोश २.७.५ — ब्रह्मवर्गः
विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः ।धीरो मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान्पण्डितः कविः ॥
विद्वान् के नाम — विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ, संख्यावान्, पण्डित, कवि —
अमरकोश २.७.१३ — ब्रह्मवर्गः
छात्रान्तेवासिनौ शिष्ये शैक्षाः प्राथमकल्पिकाः ।एकब्रह्मव्रताचारा मिथः सब्रह्मचारिणः ॥
शिष्य — छात्र, अन्तेवासी, शिष्य। नया-नया पढ़ने वाला — शैक्ष, प्राथमकल्पिक। एक ही वेद-व्रत का साथ पालन करने वाले — सब्रह्मचारी (सहपाठी)।
अमरकोश २.७.५९ — ब्रह्मवर्गः
सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ च यथाक्रमम् ॥
जिसके सोते-सोते सूर्य अस्त हो जाए — अभिनिर्मुक्त; और जिसके सोते-सोते सूर्य उदय हो जाए — अभ्युदित।
अमरकोश २.७.६० — ब्रह्मवर्गः
परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ।परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान्विवाहोपयमौ समौ ॥
बड़े भाई के अविवाहित रहते विवाह करने वाला छोटा भाई — परिवेत्ता; उसका बड़ा भाई — परिवित्ति। विवाह — विवाह, उपयम —
अमरकोश ३.१.३७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लोहलः स्यादस्फुटवाग्गर्ह्यवादी तु कद्वदः ।समौ कुवादकुचरौ स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः ॥
अस्पष्ट बोलने वाला — लोहल, अस्फुटवाक्। निन्दनीय बोलने वाला — गर्ह्यवादी, कद्वद। (दूसरों की) बुराई करने वाला — कुवाद, कुचर। कर्कश स्वर वाला — असौम्यस्वर, अस्वर।
अमरकोश ३.१.४६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
शिश्विदानोऽकृष्णकर्मा चपलश्चिकुरः समौ ।दोषैकदृक्पुरोभागी निकृतस्त्वनृजुः शठः ॥
पुण्यकर्मा (निर्दोष कर्म वाला) — शिश्विदान, अकृष्णकर्मा। चंचल (बिना सोचे करने वाला) — चपल, चिकुर। केवल दोष देखने वाला — दोषैकदृक्, पुरोभागी। कुटिल — निकृत, अनृजु, शठ।
अमरकोश ३.१.४८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ।कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥
मूर्ख — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश। कंजूस — कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच।
अमरकोश ३.१.५४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निकृष्टप्रतिकृष्टार्वरेफयाप्यावमाधमाः ।कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्ह्याणकाः समाः ॥
निकृष्ट/अधम — निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट, गर्ह्य, अणक।
अमरकोश ३.२.२६ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रत्युत्क्रमः प्रयोगार्थः प्रक्रमः स्यादुपक्रमः ।स्यादभ्यादानमुद्धात आरम्भः सम्भ्रमस्त्वरा ॥
(कार्य के आरम्भ में) पहला प्रयोग — प्रत्युत्क्रम, प्रयोगार्थ। आरम्भ — प्रक्रम, उपक्रम, अभ्यादान, उद्धात, आरम्भ। जल्दबाज़ी — सम्भ्रम, त्वरा।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.१०६ — नानार्थवर्गः
दोषोत्पादेऽनुबन्धः स्यात्प्रकृतस्यादिविनश्वरे ।मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानुवर्तने ॥
अनुबन्ध — दोष की उत्पत्ति (परिणाम), (व्याकरण में) प्रकृति-प्रत्यय के साथ लगकर लुप्त होने वाला अक्षर (इत्), मुख्य का अनुयायी, बालक, प्रकृत (विषय) का अनुवर्तन।
अमरकोश ३.३.१२८ — नानार्थवर्गः
व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।पक्ष्माक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यंशेऽप्यणीयसि ॥
व्यसन — विपत्ति, पतन, काम से उत्पन्न दोष (शिकार, जुआ आदि) और क्रोध से उत्पन्न दोष। पक्ष्म — बरौनी, पराग, धागे आदि का अति सूक्ष्म अंश।
अमरकोश ३.३.१५८ — नानार्थवर्गः
व्यसनान्यशुभं दैवं विपदित्यनयास्त्रयः ।अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि ॥
अनय — विपत्ति, अशुभ, भाग्य (दुर्भाग्य)। अत्यय — उल्लंघन, कष्ट, दोष, दण्ड (और नाश)। विपत्ति के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.२४० — नानार्थवर्गः
दोषो वातादिके दोषा रात्रौ दक्षोऽपि कुक्कुटे ।शुण्डाग्रभागे गण्डूषो द्वयोश्च मुखपूरणे ॥
दोष — वात आदि (तीन दोष; और दोष/त्रुटि)। दोषा — रात्रि (अव्यय)। दक्ष — मुर्ग़ा भी (कुशल, प्रजापति भी)। गण्डूष — सूँड का सिरा (पुं॰); मुँह में भरा पानी (कुल्ला; पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश ३.४.६ — अव्ययवर्गः
दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तं च रजनावपि ।तिर्यगर्थे साचि तिरोऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः ॥
दिन में — दिवा। रात में — दोषा, नक्तम्। तिरछे — साचि, तिरः। सम्बोधन के लिये —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें