🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:39:29 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "दौ" के ३१ परिणाम

अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.९१ — मनुष्यवर्गः
ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी ।अधस्ताच्चिबुकं गण्डौ कपोलौ तत्परा हनुः ॥
होंठ — ओष्ठ, अधर, रदनच्छद, दशनवासस् (दाँतों का आवरण)। (होंठ के) नीचे — चिबुक (ठुड्डी)। गाल — गण्ड, कपोल। उसके आगे जबड़ा — हनु।
अमरकोश २.६.१०७ — मनुष्यवर्गः
अर्धहारो माणवक एकावल्येकयष्टिका ।सैव नक्षत्रमाला स्यात्सप्तविंशतिमौक्तिकैः ॥
अर्धहार (12 लड़ी), माणवक (10 लड़ी)। एक लड़ी का हार — एकावली। वही 27 मोतियों का हो तो — नक्षत्रमाला।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.३२ — ब्रह्मवर्गः
प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥
दान के और नाम — प्रादेशन, निर्वपण, अपवर्जन, अंहति। मृत व्यक्ति के लिये उसी (मृत्यु के) दिन दिया दान — और्ध्वदेहिक (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.३६ — क्षत्रियवर्गः
प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः समावुद्वान्तनिर्मदौ ।हास्तिकं गजता वृन्दे करिणी धेनुका वशा ॥
मद वाला हाथी — प्रभिन्न, गर्जित, मत्त। मद-रहित हाथी — उद्वान्त, निर्मद। हाथियों का झुण्ड — हास्तिक, गजता। हथिनी — करिणी, धेनुका, वशा।
अमरकोश २.८.७३ — क्षत्रियवर्गः
जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ।तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः ॥
बहुत तेज़ दौड़ने वाला — जंघाल, अतिजव। पैरों से (हरकारे का) काम करने वाला — जंघाकरिक, जांघिक। फुर्तीला — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन, जव।
अमरकोश २.८.८२ — क्षत्रियवर्गः
सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च विपत्त्यां विपदापदौ ।आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रमथास्त्रियौ ॥
सम्पत्ति — सम्पद्, सम्पत्ति, श्री, लक्ष्मी। विपत्ति — विपत्ति, विपद्, आपद्। हथियार — आयुध, प्रहरण; (हाथ से चलाया) शस्त्र और (फेंका जाने वाला) अस्त्र (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.१० — वैश्यवर्गः
द्विगुणाकृते तु सर्वं पूर्वं शम्बाकृतमपीह ।द्रोणाढकादिवापादौ द्रौणिकाढकिकादयः ॥
दो बार जोते खेत के लिये भी पूर्ववत् (द्विगुणाकृत, द्वितीयाकृत, द्विहल्य, द्विसीत्य) और शम्बाकृत। द्रोण, आढक आदि (माप के) बीज बोने योग्य खेत — द्रौणिक, आढकिक आदि।
अमरकोश २.९.७८ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रोरभ्राजवृन्दे स्यादौष्ट्रकौरभ्रकाजकम् ।चक्रीवन्तस्तु वालेया रासभा गर्दभाः खराः ॥
ऊँटों का झुण्ड — औष्ट्रक; भेड़ों का — औरभ्रक; बकरियों का — आजक। गधा — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ, खर।
अमरकोश ३.१.२१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आद्यूनः स्यादौदरिको विजिगीषाविवर्जिते ।उभौ त्वात्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके ॥
विजय की इच्छा से रहित (केवल पेट की चिन्ता वाला) — आद्यून, औदरिक। केवल अपना पेट भरने वाला — आत्मम्भरि, कुक्षिम्भरि।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.३.२६ — नानार्थवर्गः
पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि ।परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि ॥
मृग — पशु भी (हिरण भी)। वेग — प्रवाह, तेज़ी। पराग — फूलों की धूल, स्नान का सुगन्धित चूर्ण, धूल।
अमरकोश ३.३.५४ — नानार्थवर्गः
निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः ।वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे ॥
क्षण — कामकाज से ख़ाली समय (फ़ुर्सत), समय का एक अंश, उत्सव। वर्ण — ब्राह्मण आदि वर्ण, सफ़ेद आदि रंग, स्तुति; अक्षर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.८५ — नानार्थवर्गः
युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु ।वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले ॥
भूत — योग्य, पृथ्वी आदि महाभूत, सत्य, प्राणी; बीता हुआ, समान (तीनों लिङ्ग)। वृत्त — पद्य (छन्द), चरित्र; बीता, दृढ़, गोल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.९६ — नानार्थवर्गः
अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ ।अपवादौ तु निन्दाज्ञे दायादौ सुतबान्धवौ ॥
छन्द — अभिप्राय (इच्छा), वश (अधीनता)। अब्द — बादल, वर्ष। अपवाद — निन्दा, आज्ञा (विशेष नियम)। दायाद — पुत्र, सगोत्र सम्बन्धी (उत्तराधिकारी)।
अमरकोश ३.३.१०२ — नानार्थवर्गः
त्रिष्विष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ ।मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युर्द्वौ तु शारदौ ॥
स्वादु — प्रिय, मीठा (तीनों लिङ्ग)। मृदु — जो तीखा न हो, कोमल। मन्द — मूर्ख, थोड़ा, अकुशल, अभागा (और धीमा)। शारद —
अमरकोश ३.३.१०३ — नानार्थवर्गः
प्रत्यग्राप्रतिभौ विद्वत्सुप्रगल्भौ विशारदौ ।व्यामो वटश्च न्यग्रोधावुत्सेधः काय उन्नतिः ॥
शारद — नया, संकोची (प्रतिभा-रहित)। विशारद — विद्वान्, अत्यन्त निपुण। न्यग्रोध — व्याम (बाँहों का माप), बरगद। उत्सेध — शरीर, ऊँचाई।
अमरकोश ३.३.१२५ — नानार्थवर्गः
अवकाशे स्थितौ स्थानं क्रीडादावपि देवनम् ।उत्थानं पौरुषे तन्त्रे सन्निविष्टोद्गमेऽपि च ॥
स्थान — अवकाश (जगह), स्थिति। देवन — क्रीड़ा आदि भी (जुआ भी)। उत्थान — पुरुषार्थ, (राज्य का) तन्त्र/सेना, बैठे का उठना —
अमरकोश ३.३.१७२ — नानार्थवर्गः
अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ ।ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः ॥
अद्रि — वृक्ष, पर्वत, सूर्य। पयोधर — स्त्री का स्तन, बादल। वृत्र — अन्धकार, शत्रु, वृत्रासुर। कर — राजकर, हाथ, किरण।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।
अमरकोश ३.३.२४२ — नानार्थवर्गः
शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरेऽपि शेखरे ॥
रस — शृंगार आदि (नौ रस), विष, शक्ति, गुण (स्वाद), प्रेम, द्रव (और पारा)। उत्तंस/अवतंस (पुं॰) — कान का आभूषण, सिर का आभूषण (शिरोमणि)।
अमरकोश ३.३.२५६ — नानार्थवर्गः
चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति ॥
'च' — अन्वाचय (गौण जोड़), समाहार, इतरेतर (परस्पर), समुच्चय (और)। 'स्वस्ति' — आशीर्वाद, कल्याण, पुण्य। 'अति' — अधिकता, उल्लंघन।
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
अमरकोश ३.४.२० — अव्ययवर्गः
परुत्परार्यैषमोऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति ।अद्यात्राह्न्यथ पूर्वेऽह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् ॥
पिछले वर्ष — परुत्। उससे पहले के वर्ष — परारि। इस वर्ष — ऐषमः। आज — अद्य। पिछले दिन आदि के अर्थ में 'पूर्व', 'उत्तर', 'अपर' से —
अमरकोश ३.४.२३ — अव्ययवर्गः
एतर्हि संप्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा ।दिग्देशकाले पूर्वादौ प्रागुदक्प्रत्यगादयः ॥
अब — एतर्हि, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना, साम्प्रतम्। पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये — प्राक् (पूर्व), उदक् (उत्तर), प्रत्यक् (पश्चिम), अवाक् (दक्षिण) आदि।
अमरकोश ३.५.४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
तल्वृन्दे येनिकट्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् ।स्त्रीभावादावनि क्तिण् ण्वुल्णच्ण्वुच्क्यब्युजिञ्ङ्नि शाः ॥
समूह के अर्थ में 'तल्' प्रत्यय (जनता, ग्रामता) स्त्रीलिङ्ग; वैर, मैथुन आदि में 'वुन्'; और भाव आदि में अनि, क्तिन् (गति, मति), ण्वुल्, णच्, ण्वुच्, क्यप्, युच् (कारणा), इञ्, श (क्रिया) आदि प्रत्ययों से बने शब्द स्त्रीलिङ…
अमरकोश ३.५.३६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाद्यं वैदिकं ध्रुवम् ।तन्नोक्तमिह लोकेऽपि तच्चेदस्त्यस्तु शेषवत् ॥
अर्धर्च आदि गण में 'घृत' आदि शब्दों का जो पुल्लिंग आदि रूप वेद में निश्चित है, वह यहाँ नहीं कहा गया; यदि लोक-व्यवहार में भी वह मिले, तो उसे शेष (पुं॰-नपुं॰ दोनों) की तरह मान लें।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें