🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:13 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "द्रुम" के १३ परिणाम

अमरकोश २.४.५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः ।अनोकहः कुटः शालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः ॥
वृक्ष के नाम — वृक्ष, महीरुह, शाखी, विटपी, पादप, तरु, अनोकह, कुट, शाल, पलाशी, द्रु, द्रुम, अगम।
अमरकोश २.४.२० — वनौषधिवर्गः
विदार्याद्यास्तु मूलेऽपि पुष्पे क्लीबेऽपि पाटला ।बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः कुञ्जराशनः ॥
विदारी आदि (स्त्रीलिङ्ग शब्द) जड़ के अर्थ में भी वैसे ही रहते हैं; पाटला का फूल नपुंसक में भी। पीपल के नाम — बोधिद्रुम, चलदल, पिप्पल, कुंजराशन —
अमरकोश २.४.२७ — वनौषधिवर्गः
वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ।आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ ॥
तिनिश के और नाम — वंजुल, चित्रकृत्। अमड़ा (आम्रातक) के नाम — पीतन, कपीतन। महुआ के नाम — मधूक, गुडपुष्प, मधुद्रुम —
अमरकोश २.४.५८ — वनौषधिवर्गः
अमृता च वयस्था च त्रिलिङ्गस्तु बिभीतकः ।नाक्षस्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः ॥
आँवले के और नाम — अमृता, वयःस्था। बहेड़ा के नाम — बिभीतक (तीनों लिङ्गों में), अक्ष (नपुं॰ नहीं), तुष, कर्षफल, भूतावास, कलिद्रुम।
अमरकोश २.४.६० — वनौषधिवर्गः
पीतद्रुः सरलः पूतिकाष्ठं चाथ द्रुमोत्पलः ।कर्णिकारः परिव्याधो लकुचो लिकुचो डहुः ॥
चीड़ (सरल) के नाम — पीतद्रु, सरल, पूतिकाष्ठ। कनेर-वृक्ष (कर्णिकार) के नाम — द्रुमोत्पल, कर्णिकार, परिव्याध। बड़हल के नाम — लकुच, लिकुच, डहु।
अमरकोश २.४.१२९ — वनौषधिवर्गः
व्याडायुधं व्याघ्रनखं करजं चक्रकारकम् ।सुषिरा विद्रुमलता कपोताङ्घ्रिर्नटी नली ॥
व्याघ्रनख (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — व्याडायुध, व्याघ्रनख, करज, चक्रकारक। नली (गन्धद्रव्य) के नाम — सुषिरा, विद्रुमलता, कपोतांघ्रि, नटी, नली —
अमरकोश २.४.१४८ — वनौषधिवर्गः
लतार्कदुद्रुमौ तत्र हरितेऽथ महौषधम् ।लशुनं गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः ॥
हरा प्याज़ — लतार्क, दुद्रुम। लहसुन के नाम — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द, रसोनक।
अमरकोश २.४.१७० — वनौषधिवर्गः
खर्जूरः केतकी ताली खर्जुरी च तृणद्रुमाः ॥
खजूर, केतकी (केवड़ा), ताली और खर्जुरी — (ताल, नारियल, सुपारी, हिन्ताल सहित) ये 'तृणद्रुम' (घास-जाति के वृक्ष) कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.९.९३ — वैश्यवर्गः
मुक्ताथ विद्रुमः पुंसि प्रवालं पुन्नपुंसकम् ।रत्नं मणिर्द्वयोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च ॥
मोती — मुक्ता। मूँगा — विद्रुम (पुं॰), प्रवाल (पुं॰/नपुं॰)। रत्न — रत्न, मणि (पुं॰/स्त्री॰) — पत्थर के रत्नों और मोती आदि दोनों के लिये।
अमरकोश ३.३.१७२ — नानार्थवर्गः
अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ ।ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः ॥
अद्रि — वृक्ष, पर्वत, सूर्य। पयोधर — स्त्री का स्तन, बादल। वृत्र — अन्धकार, शत्रु, वृत्रासुर। कर — राजकर, हाथ, किरण।
अमरकोश ३.३.२०२ — नानार्थवर्गः
द्रुमप्रभेदमातङ्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः ।कृतान्तानेहसोः कालश्चतुर्थेऽपि युगे कलिः ॥
पीलु — एक वृक्ष (पीलू), हाथी, बाण, फूल। काल — यमराज, समय (और काला)। कलि — चौथा युग भी (कलह भी)।
अमरकोश ३.३.२३५ — नानार्थवर्गः
ना द्यूताङ्गे कर्षचक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे ।कर्षूर्वार्त्ता करीषाग्निः कर्षूः कुल्याभिधायिनी ॥
अक्ष (पुं॰) — पासा, (भार) कर्ष/पहिये का धुरा, मुक़दमा (व्यवहार), बहेड़ा वृक्ष। कर्षु — उपलों की आग, जीविका (कृषि) (पुं॰); नहर (स्त्री॰, कर्षू)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें