🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:51:40 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "धित" के ७१ परिणाम

अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.७३ — स्वर्गवर्गः
यातुधानः पुण्यजनो नैरृतो यातुरक्षसी ।प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः ॥
राक्षस के और नाम — यातुधान, पुण्यजन, नैरृत, यातु, रक्षस्। वरुण के नाम — प्रचेता, वरुण, पाशी, यादसांपति, अप्पति।
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.४.३३ — कालवर्गः
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥
मन के नाम — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस, मनस् (सब नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.४.२१ — वनौषधिवर्गः
अश्वत्थेऽथ कपित्थे स्युर्दधित्थग्राहिमन्मथाः ।तस्मिन्दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि ॥
(पीपल का नाम) अश्वत्थ। कैथ के नाम — कपित्थ, दधित्थ, ग्राही, मन्मथ, दधिफल, पुष्पफल, दन्तशठ।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.३३ — वनौषधिवर्गः
गालवः शाबरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ ।आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः ॥
लोध के नाम — गालव, शाबर, लोध्र, तिरीट, तिल्व, मार्जन। आम के नाम — आम्र, चूत, रसाल; अत्यन्त सुगन्धित आम — सहकार।
अमरकोश २.४.५० — वनौषधिवर्गः
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते ।सोमवल्कोऽप्यथ व्याघ्रपुच्छगन्धर्वहस्तकौ ॥
दुर्गन्धित खैर — अरिमेद, विट्खदिर; सफ़ेद खैर — कदर, सोमवल्क। एरण्ड के नाम — व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक —
अमरकोश २.४.५५ — वनौषधिवर्गः
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया ।लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥
पाढ़र के और नाम — कृष्णवृन्ता, कुबेराक्षी। प्रियंगु के नाम — श्यामा, महिला (नाम वाली), लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा, प्रियंगु, फलिनी, फली —
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.६३ — वनौषधिवर्गः
कपिला भस्मगर्भा सा शिरीषस्तु कपीतनः ।भण्डिलोऽप्यथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पकः ॥
सफ़ेद शीशम — कपिला, भस्मगर्भा। सिरस के नाम — शिरीष, कपीतन, भण्डिल। चम्पा के नाम — चाम्पेय, चम्पक, हेमपुष्पक।
अमरकोश २.४.६४ — वनौषधिवर्गः
एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे ।बकुलो वञ्जुलोऽशोके समौ करकदाडिमौ ॥
चम्पा की कली — गन्धफली; मौलसिरी के नाम — केसर, बकुल; अशोक के नाम — वंजुल, अशोक; अनार के नाम — करक, दाडिम (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.६५ — वनौषधिवर्गः
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ।जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥
नागकेसर के नाम — चाम्पेय, केसर, नागकेसर, कांचनाह्वय। अरणी (जयन्ती) के नाम — जया, जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका —
अमरकोश २.४.६९ — वनौषधिवर्गः
वेणी खरा गरी देवताडो जीमूत इत्यपि ।श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका ॥
देवताड़ के नाम — वेणी, खरा, गरी, देवताड, जीमूत। हाथीसुण्डी — श्रीहस्तिनी, भूरुण्डी। मोतिया/बेला के नाम — तृणशून्य, मल्लिका।
अमरकोश २.४.७१ — वनौषधिवर्गः
सितासौ श्वेतसुरसा भूतवेश्यथ मागधी ।गणिका यूथिकाम्बष्ठा सा पीता हेमपुष्पिका ॥
सफ़ेद निर्गुण्डी — सिता, श्वेतसुरसा, भूतवेशी। जूही के नाम — मागधी, गणिका, यूथिका, अम्बष्ठा; पीली जूही — हेमपुष्पिका।
अमरकोश २.४.७९ — वनौषधिवर्गः
समीरणो मरुबकः प्रस्थपुष्पः फणिज्जकः ।जम्बीरोऽप्यथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ ॥
मरुआ के नाम — समीरण, मरुबक, प्रस्थपुष्प, फणिज्जक, जम्बीर। काली तुलसी (पर्णास) के नाम — पर्णास, कठिंजर, कुठेरक।
अमरकोश २.४.११२ — वनौषधिवर्गः
गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा ।योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ॥
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम — गोपी, श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा। ऋद्धि औषधि के नाम — योग्य, ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी; ये वृद्धि औषधि के भी नाम हैं।
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१२२ — वनौषधिवर्गः
बालं ह्रीबेरबर्हिष्ठोदीच्यं केशाम्बुनाम च ।कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु ॥
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम — बाल, ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केश और जल के नामों वाले। शिलापुष्प/छरीला के नाम — कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प, शीतशिव —
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.४.१२६ — वनौषधिवर्गः
व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ।शङ्खिनी चोरपुष्पी स्यात्केशिन्यथ वितुन्नकः ॥
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम — व्याधि, कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल। चोरपुष्पी के नाम — शंखिनी, चोरपुष्पी, केशिनी। भुईं-आँवला — वितुन्नक —
अमरकोश २.४.१२८ — वनौषधिवर्गः
कुणिः कच्छः कान्तलको नन्दिवृक्षोऽथ राक्षसी ।चण्डा धनहरी क्षेमदुष्पत्रगणहासकाः ॥
तुन के और नाम — कुणि, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष। चण्डा (गन्धद्रव्य) के नाम — राक्षसी, चण्डा, धनहरी, क्षेम, दुष्पत्र, गणहासक —
अमरकोश २.४.१२९ — वनौषधिवर्गः
व्याडायुधं व्याघ्रनखं करजं चक्रकारकम् ।सुषिरा विद्रुमलता कपोताङ्घ्रिर्नटी नली ॥
व्याघ्रनख (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — व्याडायुध, व्याघ्रनख, करज, चक्रकारक। नली (गन्धद्रव्य) के नाम — सुषिरा, विद्रुमलता, कपोतांघ्रि, नटी, नली —
अमरकोश २.४.१३० — वनौषधिवर्गः
धमन्यञ्जनकेशी च हनुर्हट्टविलासिनी ।शुक्तिः शङ्खः खुरः कोलदलं नखमथाढकी ॥
अंजनकेशी (गन्धद्रव्य) के नाम — धमनी, अंजनकेशी, हनु, हट्टविलासिनी। नख (गन्धद्रव्य) के नाम — शुक्ति, शंख, खुर, कोलदल, नख। अरहर — आढकी —
अमरकोश २.४.१३१ — वनौषधिवर्गः
काक्षी मृत्स्ना तुवरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ।कुटन्नटं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम् ॥
फिटकरी/गोपीचन्दन (तुवरिका) के नाम — काक्षी, मृत्स्ना, तुवरिका, मृत्तालक, सुराष्ट्रज। केवटी-मोथा के नाम — कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव —
अमरकोश २.४.१३२ — वनौषधिवर्गः
प्लवगोपुरगोनर्दकैवर्तीमुस्तकानि च ।ग्रन्थिपर्णं शुकं बर्हं पुष्पं स्थौणेयकुक्कुरे ॥
केवटी-मोथा के और नाम — प्लव, गोपुर, गोनर्द, कैवर्तीमुस्तक। गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम — ग्रन्थिपर्ण, शुक, बर्ह, पुष्प, स्थौणेय, कुक्कुर।
अमरकोश २.४.१३३ — वनौषधिवर्गः
मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः ।समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि ॥
असबरग (स्पृक्का) के नाम — मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता, लघु, समुद्रान्ता, वधू, कोटिवर्षा, लंकोपिका।
अमरकोश २.४.१३४ — वनौषधिवर्गः
तपस्विनी जटामांसी जटिला लोमशा मिसी ।त्वक्पत्रमुत्कटं भृङ्गं त्वचं चोचं वराङ्गकम् ॥
जटामांसी के नाम — तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, लोमशा, मिसी। दालचीनी (त्वक्) के नाम — त्वक्पत्र, उत्कट, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक।
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.४.१५४ — वनौषधिवर्गः
संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिकेत्यपि ।कर्चूरोऽपि पलाशोऽथ कारवेल्लः कठिल्लकः ॥
चक्रवर्तिनी का और नाम — संस्पर्शा। कचूर (शटी) के नाम — शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, कर्चूर, पलाश। करेला के नाम — कारवेल्ल, कठिल्लक —
अमरकोश २.४.१६६ — वनौषधिवर्गः
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ।पौरसौगन्धिकध्यामदेवजग्धकरौहिषम् ॥
कुश के नाम — कुश (पुं॰/नपुं॰), कुथ, दर्भ, पवित्र। रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष।
अमरकोश २.४.१७० — वनौषधिवर्गः
खर्जूरः केतकी ताली खर्जुरी च तृणद्रुमाः ॥
खजूर, केतकी (केवड़ा), ताली और खर्जुरी — (ताल, नारियल, सुपारी, हिन्ताल सहित) ये 'तृणद्रुम' (घास-जाति के वृक्ष) कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.२२ — मनुष्यवर्गः
आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी ।गणिकादेस्तु गाणिक्यं गार्भिणं यौवतं गणे ॥
गर्भवती — आपन्नसत्त्वा, गुर्विणी, अन्तर्वत्नी, गर्भिणी। समूह — गणिकाओं का 'गाणिक्य', गर्भिणियों का 'गार्भिण', युवतियों का 'यौवत'।
अमरकोश २.६.२६ — मनुष्यवर्गः
अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चासतीसुतः ।कौलटेरः कौलटेयो भिक्षुकी तु सती यदि ॥
कुलटा स्त्री का पुत्र — बान्धकिनेय, बन्धुल, असतीसुत, कौलटेर, कौलटेय। और यदि (भिक्षा के लिये घर-घर घूमने वाली) भिक्षुकी सती हो, तो —
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.६.१०१ — मनुष्यवर्गः
दशैते त्रिष्वलङ्कर्तालङ्करिष्णुश्च मण्डितः ।प्रसाधितोऽलङ्कृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥
(यहाँ से आगे के) ये दस शब्द तीनों लिङ्गों में — सजने-सजाने के स्वभाव वाला — अलंकर्ता, अलंकरिष्णु। सजा हुआ — मण्डित, प्रसाधित, अलंकृत, भूषित, परिष्कृत।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.६.१२७ — मनुष्यवर्गः
कालीयकं च कालानुसार्यं चाथ समार्थकम् ।वंशिकागुरुराजार्हलोहकृमिजजोङ्गकम् ॥
एक सुगन्धित लकड़ी — कालीयक, कालानुसार्य। अगर के समान अर्थ वाले नाम — वंशिका, अगुरु, राजार्ह, लोह, कृमिज, जोंगक।
अमरकोश २.६.१३२ — मनुष्यवर्गः
गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥
चन्दन — गन्धसार, मलयज, भद्रश्री, चन्दन (पुं॰/नपुं॰)। विशेष (पीला) चन्दन — तैलपर्णिक, गोशीर्ष, हरिचन्दन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.१३४ — मनुष्यवर्गः
कर्पूरागुरुकस्तूरीकक्कोलैर्यक्षकर्दमः ।गात्रानुलेपनी वर्तिर्वर्णकं स्याद्विलेपनम् ॥
कपूर, अगर, कस्तूरी और कंकोल को मिलाकर बना लेप — यक्षकर्दम। शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप — गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक, विलेपन।
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.६.१४० — मनुष्यवर्गः
समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः ।प्रसाधनी कङ्कतिका पिष्टातः पटवासकः ॥
डिब्बा (ढक्कनदार) — समुद्गक, सम्पुटक। पीकदान/उगालदान — प्रतिग्राह, पतद्ग्रह। कंघी — प्रसाधनी, कंकतिका। कपड़ों को सुगन्धित करने का चूर्ण — पिष्टात, पटवासक।
अमरकोश २.८.५४ — क्षत्रियवर्गः
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ।रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते ॥
सफ़ेद कम्बल से ढका रथ — पाण्डुकम्बली। कम्बल, वस्त्र आदि से ढके रथ — काम्बल, वास्त्र आदि।
अमरकोश २.८.७० — क्षत्रियवर्गः
याष्टीकपारश्वधिकौ यष्टिपर्श्वधहेतिकौ ।नैस्त्रिंशिकोऽसिहेतिः स्यात्समौ प्रासिककौन्तिकौ ॥
लाठी चलाने वाला — याष्टीक; फरसा चलाने वाला — पारश्वधिक; तलवार चलाने वाला — नैस्त्रिंशिक, असिहेति; प्रास (भाला) और कुन्त चलाने वाले — प्रासिक, कौन्तिक।
अमरकोश २.८.९२ — क्षत्रियवर्गः
द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः ।स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥
कुल्हाड़ी/फरसा — कुठार, स्वधिति, परशु (पुं॰/स्त्री॰), परश्वध। छुरी — शस्त्री, असिपुत्री, छुरिका, असिधेनुका।
अमरकोश २.९.६ — वैश्यवर्गः
क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषिकश्च कृषीवलः ।क्षेत्रं व्रैहेयशालेयं व्रीहिशाल्युद्भवो हि यत् ॥
किसान — क्षेत्राजीव, कर्षक, कृषक, कृषीवल। धान (व्रीहि) उगाने योग्य खेत — व्रैहेय; शालि (उत्तम धान) उगाने योग्य — शालेय।
अमरकोश २.९.४६ — वैश्यवर्गः
प्रणीतमुपसंपन्नं प्रयस्तं स्यात्सुसंस्कृतम् ।स्यात्पिच्छिलं तु विजिलं संमृष्टं शोधितं समे ॥
(छौंक आदि से) संस्कृत व्यंजन — प्रणीत, उपसम्पन्न। भली-भाँति (मसालों से) तैयार — प्रयस्त, सुसंस्कृत। लसलसा (गाढ़ा) — पिच्छिल, विजिल। (कंकड़ आदि) बीनकर साफ़ किया — सम्मृष्ट, शोधित।
अमरकोश २.९.१०४ — वैश्यवर्गः
गैरेयमर्थ्यं गिरिजमश्मजं च शिलाजतु ।वोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः ॥
शिलाजीत — गैरेय, अर्थ्य, गिरिज, अश्मज, शिलाजतु। बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) — बोल, गन्धरस, प्राण, पिण्ड, गोप, रस।
अमरकोश २.१०.१८ — शूद्रवर्गः
पराचितपरिस्कन्दपरजातपरैधिताः ।मान्दस्तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ॥
दूसरे के द्वारा पाला गया — पराचित, परिस्कन्द, परजात, परैधित। आलसी — मन्द, तुन्दपरिमृज (पेट सहलाने वाला), आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण।
अमरकोश ३.१.२० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुभुक्षितः स्यात्क्षुधितो जिघत्सुरशनायितः ।परान्नः परपिण्डादो भक्षको घस्मरोऽद्भरः ॥
भूखा — बुभुक्षित, क्षुधित, जिघत्सु, अशनायित। दूसरे के अन्न पर जीने वाला — परान्न, परपिण्डाद। बहुत खाने वाला — भक्षक, घस्मर, अद्मर।
अमरकोश ३.१.४० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आत्तगर्वोऽभिभूतः स्याद्दापितः साधितः समौ ।प्रत्यादिष्टो निरस्तः स्यात्प्रत्याख्यातो निराकृतः ॥
जिसका घमण्ड छीन लिया गया (पराभूत) — आत्तगर्व, अभिभूत। (ऋण आदि) दिलवाया हुआ — दापित, साधित। ठुकराया हुआ — प्रत्यादिष्ट, निरस्त, प्रत्याख्यात, निराकृत।
अमरकोश ३.१.५६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्णिक्तं शोधितं मृष्टं निःशोध्यमनवस्करम् ।असारं फल्गु शून्यं तु वशिकं तुच्छरिक्तके ॥
साफ़ किया हुआ — निर्णिक्त, शोधित, मृष्ट, निःशोध्य, अनवस्कर। सार-हीन — असार, फल्गु। ख़ाली — शून्य, वशिक, तुच्छ, रिक्तक।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.१.९८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रुष्टप्लुष्टोषिता दग्धे तष्टत्वष्टौ तनूकृते ।वेधितच्छिद्रितौ विद्धे विन्नवित्तौ विचारिते ॥
जला हुआ — प्रुष्ट, प्लुष्ट, उषित, दग्ध। छीलकर पतला किया — तष्ट, त्वष्ट, तनूकृत। छेदा हुआ — वेधित, छिद्रित, विद्ध। विचार किया हुआ — विन्न, वित्त, विचारित।
अमरकोश ३.१.१०७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ।उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ॥
जाना हुआ — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित, अवगत। स्वीकार किया हुआ — उरीकृत, उररीकृत, अंगीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात —
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.२६ — नानार्थवर्गः
पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि ।परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि ॥
मृग — पशु भी (हिरण भी)। वेग — प्रवाह, तेज़ी। पराग — फूलों की धूल, स्नान का सुगन्धित चूर्ण, धूल।
अमरकोश ३.५.१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सलिङ्गशास्त्रैः सन्नादि कृत्तद्धितसमासजैः ।अनुक्तैः संग्रहे लिङ्गं संकीर्णवदिहोन्नयेत् ॥
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग — लिङ्गानुशासन के नियमों से, तथा कृत्, तद्धित, समास आदि प्रत्ययों से बने शब्दों से — संकीर्ण वर्ग की तरह अनुमान कर लेना चाहिये।
अमरकोश ३.५.२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लिङ्गशेषविधिर्व्यापी विशेषैर्यद्यबाधितः ।स्त्रियामीदूद्विरामैकाच्सयोनिप्राणिनाम च ॥
लिङ्ग का सामान्य नियम सब जगह लागू होता है, यदि विशेष नियमों से बाधित न हो। स्त्रीलिङ्ग में — ई और ऊ से अन्त होने वाले एक स्वर वाले शब्द (श्री, भू), और स्त्री-प्राणियों के नाम —
अमरकोश ३.५.१३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
श्रीवेष्टाद्याश्च निर्यासा असन्नन्ता अबाधिताः ।कशेरुजतुवस्तूनि हित्वा तुरुविरामकाः ॥
(पुल्लिंग —) श्रीवेष्ट आदि गोंद-निर्यास; 'अस्' और 'अन्' अन्त वाले (यदि अन्य नियम से बाधित न हों); कसेरू, जतु (लाख), वस्तु को छोड़कर 'तु' और 'रु' अन्त वाले (हेतुः, मेरुः) —
अमरकोश ३.५.४३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्थान्ताः प्राद्यलम्प्राप्तापन्नपूर्वाः परोपगाः ।तद्धितार्थो द्विगुः संख्यासर्वनामतदन्तकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) 'अर्थ' अन्त वाले समास (द्विजार्थः सूपः/द्विजार्था यवागूः), प्र आदि उपसर्ग, 'अलम्', 'प्राप्त', 'आपन्न' पूर्व वाले समास; तद्धितार्थ द्विगु; संख्या, सर्वनाम और उनसे अन्त होने वाले —
अमरकोश ३.५.४५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कृतः कर्तर्यसंज्ञायां कृत्याः कर्तरि कर्मणि ।अणाद्यन्तास्तेन रक्ताद्यर्थे नानार्थभेदकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) संज्ञा न होने पर कर्ता अर्थ के कृत्-प्रत्ययान्त (कर्ता, कारकः); कर्ता या कर्म अर्थ में कृत्य-प्रत्ययान्त (कर्तव्य, करणीय); 'उससे रँगा' आदि अर्थ में अण् आदि तद्धितान्त (काषायं वस्त्रम्); …
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें